Вояга етмаганлар ўртасида жиноятчиликнинг олдини олиш келажак авлод тақдири учун масъулият

Жамият тараққиёти соғлом ва маънавий етук авлодни тарбиялаш билан бевосита боғлиқ. Шу боис вояга етмаганлар ўртасида жиноятчилик ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш, уларни қонунийлик, ахлоқ ва масъулият руҳида тарбиялаш давлат ва жамият олдида турган энг муҳим вазифалардан бири ҳисобланади.

Бугунги кунда глобаллашув, ахборот оқимининг кескин ортиши, интернет ва ижтимоий тармоқларнинг таъсири остида ўсиб келаётган ёшлар турли ғоявий, маънавий ва ҳуқуқий таҳдидларга дуч келмоқда. Айрим ҳолларда эса етарли назорат ва тўғри тарбиянинг йўқлиги вояга етмаганларнинг жиноят йўлига кириб қолишига сабаб бўлмоқда.

Вояга етмаганлар ўртасида содир этилаётган жиноят ва ҳуқуқбузарликларнинг асосий сабаблари қаторига оилавий муҳитдаги муаммолар, ота-она назоратининг сусайиши, таълим-тарбиядаги бўшлиқлар, фарзандларнинг бўш вақтларини мазмунли ташкил этмаслик, ҳуқуқий саводхонликнинг пастлиги ҳамда салбий муҳит таъсирини қўшиш мумкин. Шунинг учун ҳам профилактика ишларини тизимли ва комплекс тарзда олиб бориш муҳим аҳамият касб этади.

2025 йил 6 февралда Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан айни мақсадларга хизмат қилувчи Қонун имзоланди.

“Вояга етмаганлар ўртасида ҳуқуқбузарликлар профилактикаси тизими такомиллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига ўзгартиришлар киритиш ҳақида”ги ЎРҚ-1024-сонли Қонуни вояга етмаганлар ўртасида ҳуқуқбузарликлар профилактикаси тизими янада такомиллаштирилишида муҳим ҳужжат бўлди.

Қонун билан Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига ўзгартиришлар киритилиб, Миллий гвардиянинг Болалар билан ишлаш бошқармаси ҳамда унинг ҳудудий бўлинмалари ҳарбий хизматчилари ва ходимларининг маъмурий ҳуқуқбузарликлар тўғрисидаги ишларни кўриб чиқишга ҳамда маъмурий жазо чораларини қўллашга доир ваколатлари белгиланишини назарда тутувчи ўзгартиришлар киритилиши белгилаб берилди.

Жиноятчиликнинг олдини олишда оиланинг ўрни беқиёс. Оила боланинг илк тарбия мактаби бўлиб, унда қонунга ҳурмат, меҳнатсеварлик, инсонийлик ва масъулият каби фазилатлар шаклланади. Ота-оналар фарзандларининг хулқи, қизиқишлари ва бўш вақтига бефарқ бўлмасдан, улар билан доимий мулоқотда бўлиши лозим.

Шунингдек, таълим муассасаларида ҳуқуқий тарбияга алоҳида эътибор қаратиш зарур. Таълим муассасаларида ҳуқуқий билимларни оширишга қаратилган дарслар, давра суҳбатлари, учрашувлар ва маънавий-маърифий тадбирлар ўқувчиларда қонунбузарликка нисбатан салбий муносабатни шакллантиришга хизмат қилади. Педагоглар, психологлар ва профилактика инспекторларининг ҳамкорликдаги фаолияти бу борада самарали натижалар бермоқда.

Маҳалла институтининг иштироки ҳам жиноятчиликнинг барвақт олдини олишда муҳим ўрин тутади. Маҳалла фаоллари, ёшлар етакчилари ва жамоатчилик вакиллари вояга етмаганлар билан индивидуал иш олиб бориши, уларнинг муаммоларини ўз вақтида аниқлаб, тегишли ташкилотлар билан ҳамкорликда ҳал этиши жиноятчиликка олиб келувчи омилларни камайтиради.

Вояга етмаганлар ўртасида жиноятчиликнинг олдини олишда спорт, маданият ва маънавий тарбия ҳам муҳим аҳамиятга эга. Ёшларни спорт тўгараклари, ижодий ва фойдали машғулотларга жалб этиш уларнинг бўш вақтини мазмунли ташкил этиб, салбий таъсирлардан асрайди.

Хулоса ўрнида айтганда, вояга етмаганлар ўртасида жиноятчиликнинг олдини олишда оила, мактаб, маҳалла ва бутун жамият ўзига белгиланган умумий вазифаси сифатида қарамоғи лозим. Зеро, фақатгина ҳамжиҳатлик, масъулият ва доимий тарбия орқали қонунга ҳурматли, маънавий баркамол ва Ватан равнақига ҳисса қўша оладиган авлодни тарбиялаш мумкин.

Шоҳрух Файзиев, жиноят ишлари бўйича Қарши шаҳар судининг судьяси

Адолатли қарорлар қабул қилиш орқали одамларнинг судга ишончини мустаҳкамлаймиз

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 26 декабрда Олий Мажлисга ва Ўзбекистон халқига Мурожаатида мамлакатимизни изчил ривожлантириш, халқимиз фаровонлигини ошириш ва қонун устуворлигини таъминлашга қаратилган аниқ устувор йўналишларни белгилаб берди. Мурожаатда илгари сурилган ислоҳотлар жамият ҳаётининг барча соҳаларида очиқлик, масъулият ва натижадорликни кучайтиришга хизмат қилади.

Президентимиз суд-ҳуқуқ тизими фаолиятини инсон манфаатларига хизмат қилдириш, фуқароларнинг адолатга бўлган ишончини мустаҳкамлаш устувор вазифа эканини яна бир бор таъкидлади.

Мурожаатда суд жараёнларининг очиқ-ошкоралигини таъминлаш,аҳолининг судларга мурожаат қилишини енгиллаштириш, судьяларнинг мустақиллиги ва масъулиятини кучайтиришга қаратилган чора-тадбирлар белгилаб берилди. Бу эса оддий фуқаро ўз муаммоси билан судга борганда адолатли қарор чиқишига ишонч билан қараши учун мустаҳкам замин яратади.

Президентимиз ташаббуси билан суд тизимида “Халқ вакиллари ҳайъати” институти босқичма-босқич жорий этилади. Бунда ўта оғир ва жамиятда шов-шувга сабаб бўлаётган жиноятлар жамоатчилик вакиллари иштирокида кўриб чиқилиши  суд ҳукмининг янада адолатли бўлишига хизмат қилади. Барча давлатларда бўлгани каби Ўзбекистонда ҳам тобора авж олаётган наркожиноятларга қарши курашиш умуммиллий ҳаракатга айлантирилиб, жамиятда бу иллатга муросасиз муҳит яратилади. Аёллар ва болаларга нисбатан зўравонликни олдини олишда кенг жамоатчиликни сафарбар қилган ҳолда самарали ишлайдиган тизим яратиш белгиланди. Давлатимиз раҳбари саъй-ҳаракатлари билан бу йил коррупцияга қарши “фавқулодда ҳолат” эълон қилинади.

Юртимизда тергов судьялари иш бошлагани ҳалқаро тан олинган Хабеас корпус” институтини қўллашнинг навбатдаги муҳим босқичи бўлди. 2026 йилдан бошлаб тергов судьяларига санкция ва мажбурлов чораларини ўзгартириш ҳамда бекор қилиш ваколатлари берилишини айтиб ўтдилар, бу билан тергов судьялари томонидан қабул қилинган мажбурлов чорлари терговчилар томонидан бекор қилинишининг олди олинади.

Шу ўринда яна бир муҳим янгиликни Президентимиз алоҳида эслатиб ўтди. Барча идораларда комплаенс ва коррупцияга қарши ички назоратга масъул ўринбосар лавозими жорий этилади. Ҳисоб палатасининг вакили фаолияти йўлга қўйилади. Ушбу раҳбарлар тизимдаги нопок шахсларни аниқлаш, шунингдек, бюджет маблағи талон-торож бўлиши ва мансабни суиистеъмол қилишни олдини олиш бўйича таъсирчан назорат ўрнатади ва Президент олдида ҳисобот беради.

Бундан ташқари Президентимиз ўз мурожаатида суд қарорлари ижросини сўзсиз таъминламай туриб, фуқаро ва тадбиркорлар ҳуқуқининг  ишончли тикланишига эришиб бўлмайди деган ғояни илгари сурди, шу боис мажбурий ижро жараёнига самарали муқобил механизмларни  ҳам киритишни, натижада соҳага сунъий интеллект жорий этилиб, келгуси икки йилда ижро ҳаракатларининг 30 фоизи инсон омилисиз амалга оширилишини билдирди.

2026 йилдан бошлаб электрон ҳукумат платформаси тубдан янгиланиб, рақамли платформага бирлаштирилади. Мурожаатларни қабул қилиш, ижрочиларга тақсимлаш  ва кўриб чиқиш муддатлари сунъий интелект орқали назорат қилинади. Бу эса очиқлик ва самарадорликни янада оширади. Шу билан бирга суд-ҳуқуқ тизимида рақамли суд концепцияси жорий этиш орқали одил судловни таъминлаш ва инсон ҳуқуқларини кучайтиришга алоҳида эътибор қаратилади. Натижада инсон омиллари камайиб, қарорлар янада холис қабул қилинади.

Умуман, одил судловни халққа яқинлаштириш – бу фақат тизимий ўзгариш эмас, балки жамиятда адолат, қонунийлик ва инсон қадрини юксалтиришга қаратилган муҳим қадамдир. Президентимиз  мурожаатида илгари сурилган ушбу ғоялар Янги Ўзбекистонда суд тизимини ҳақиқий халқ даргоҳига айлантиришга хизмат қилади.

Музаффар Раупов, Қашқадарё вилоят судининг фуқаролик ишлари бўйича судьяси 

Президент мурожаатномаси: сарҳисоб ва кейинги усутувор вазифалар йўл харитаси

Мурожаатномада белгилаб берилган энг устувор вазифалар, барча соҳада қилиниши лозим бўлган ўзгариш ва янгиланишлар буюк халқимиз келажаги ва манфаати учун хизмат қилиши ҳеч кимга сир эмас.

Унда давлат ва жамиятимизни кенг қамровли ислоҳ қилиш юзасидан барча соҳаларни янада тараққий топтириш бўйича стратегик ва устувор ғоялар, уларни амалга ошириш учун аниқ чора-тадбирлар белгилаб берилди.

Мурожаатномада давлатимиз раҳбари 2026 йилни “Маҳаллани ривожлантириш ва жамиятни юксалтириш йили” деб эълон қилди.

Зотан, жамият ва давлатнинг тараққиётини “инсон – хонадон – маҳалла – туман – вилоят – республика” тамойилига асосланган барқарор ривожланиш орқали таъминлаш мумкин.

Анжуманда Президентимиз барча соҳалар бўйича жамиятимиз ҳаётини, фуқароларимизнинг фаровон турмушини таъминлашга доир муҳим масалаларга алоҳида эътибор қаратди.

Хусусан, юртимизда қонун устуворлигини таъминлаш ва суд-ҳуқуқ соҳасини такомиллаштириш масалаларга алоҳида тўхталиб, келгусидаги вазифалар ҳақида сўз юритилиб, терговни рақамлаштириш орқали инсон ҳуқуқлари ҳимояси кучайтирилиши, бунда, жиноят ҳақидаги аризани қабул қилишдан бошлаб, ишни судга ўтказишгача бўлган босқичларга сунъий интеллект технологиялари жорий этилиши ва инсон омили қисқартирилиши маълум қилинди.

Шунингдек, 2026 йилдан санкция ва мажбурлов чораларини ўзгартириш ҳамда бекор қилиш ваколатлари тергов судьяларига берилиши ҳақида билдирилган таклифлар, шахснинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларига риоя этилиши устидан суд назоратини амалга ошириш йўлида муҳим аҳамият касб этади.

Яна бир таклиф суд қарори ижроси билан боғлиқ бўлди. Чунки, суд қарорлари ижросини сўзсиз таъминламай туриб, фуқаро ва тадбиркорлар ҳуқуқининг ишончли тикланишига эришиб бўлмаслиги сир эмас.

Шу сабабли мажбурий ижро жараёнига самарали муқобил механизмларни киритиш, бу тизимга ҳам сунъий интеллект технологиялари жорий этилиши маълум қилинди.

Ҳозирда нафақат юритимизда, балки бутун дунёда долзарб муаммолардан бирига айланган гиёҳвандлик ҳам Президентмизнинг эътиборида бўлди.

Бу борада, давлатимиз раҳбари “Юртимиздаги ҳар бир бола, ҳар бир ёш бизнинг фарзандимиз, уларни гиёҳвандлик чангалига ташлаб қўйишга асло йўл қўймаймиз, гиёҳвандликни таг-томири билан буткул йўқотиш, ёшларимизда кучли маънавий-руҳий иммунитетни шакллантириш бўйича барча куч ва имкониятларимизни сафарбар қиламиз, энди наркожиноятларга қарши курашиш умуммиллий ҳаракатларга айлантирилиб, жамиятда бу иллатга муросасиз муҳит яратилади. Бу – Президентнинг топшириғи! Бу – ота-оналарнинг хоҳиш-истаги! Бу – жамиятнинг талаби!”-деб қатъий фикрларини билдирди.

Яна бир муҳим масала, хотин-қизлар ва болаларни турли зўравонликдан ҳимоя қилишга бағишланди. Шу сабабли, Президентимиз томонидан аёллар ва болаларга нисбатан зўравонликнинг олдини олиш бўйича республика мувофиқлаштирувчи кенгашига барча давлат идоралари ва кенг жамоатчиликни сафарбар қилган ҳолда бундай салбий ҳолатларга барҳам бериш бўйича самарали ишлайдиган тизим яратиш топширилди.

Коррупцияга қарши кураш ҳам бу сафар Президентимизнинг алоҳида эътиборида бўлди ва комплаенс ва коррупцияга қарши ички назоратни кучайтириш, барча идораларда комплаенс ва коррупцияга қарши ички назоратга масъул ўринбосар лавозими жорий этиш ҳақида таклиф киритиб, бу иллатга қарши курашиш бўйича 2026 йилда кескин ишлар амалга оширилишини билдирди.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, Президентимиз мурожаатномасида белгиланган вазифаларнинг бажарилиши ҳеч шубҳасиз буюк халқимизнинг орзуларини рўёбга чиқариш ва муносиб турмуш шароитларини яратишга, юртимизнинг жаҳон ҳамжамиятида муносиб ўрин эгаллашига хизмат қилади.

Шаҳзод Бахтиёров Жиноят ишлари бўйича Деҳқонобод туман суди раиси

Саддам Орзиқулов, Қашқадарё вилоят суди кадрлар бўлими бош консультанти

Қарз ундириш ҳақидаги даъво аризаларнинг статистик таҳлили

Қарз шартномасига асосан бир тараф қарз берувчи, иккинчи тараф қарз олувчига пул ёки ашёларни мулк қилиб беради. Қарз олувчи эса қарз берувчига бир йўла ёки бўлиб-бўлиб, ўшанча пулни ёки қарзга олинган ашёларни қайтариб бериш мажбуриятини олади. Натижада пул маблағи ёки ашё бир шахсдан иккинчи шахсга ўтади. Бунда ҳар икки тарафнинг ҳам ҳуқуқ ва бурчлари вужудга келади.

Қарз шартномасининг ўзига хос ҳуқуқий белгилари ва бошқа битимлардан фарқли жиҳатлари мавжуд. Биринчидан, қарз шартномаси реал шартномадир. Чунки тарафлар ўртасида ҳуқуқ ва бурчлар шартнома предмети бўлган пул ёки ашёнинг топширилиши вақтидан эътиборан вужудга келади ва шартнома ҳам пул топширилган вақтдан кучга киради. Яъни бундай шартнома тарафлар ўртасида имзоланган вақтда эмас, балки пул маблағи ёки ашё бир шахсдан иккинчи шахсга топширилган пайтда тузилган ҳисобланади.

2025 йилнинг биринчи ярмида қарз ундириш ҳақидаги даъво аризаларнинг статистик таҳлилига эътибор қаратадиган бўлсак, Қашқадарё вилоят судининг фуқаролик ишлари бўйича туманлараро судлари томонидан 2025 йилнинг биринчи ярмида қарз ундириш билан боғлиқ жами 931 та фуқаролик иши кўриб чиқилган.

Шундан, 787 таси ёки 84,4 фоизи қаноатлантирилган;

55 таси ёки 5,4 фоизи қаноатлантиришдан рад қилинган;

81 таси ёки 8,7 фоизи кўрмасдан қолдирилган.

Фуқаролик ишлари бўйича туманлараро судлари томонидан 2024 йилнинг биринчи ярмида мазкур тоифадаги ишлар билан боғлиқ 578 та, 2025 йилнинг биринчи ярмида 931 та фуқаролик ишлари кўрилган.

Статистик маълумотлар мазкур тоифадаги ишлар 2025 йилнинг биринчи ярмида 2024 йил биринчи ярмига нисбатан жами 353 тага ёки 37,9 фоизга кўпайганлигини кўрсатади.

Шерзод Тўхтаев, Қашқадарё вилоят судининг фуқаролик ишлари бўйича  судьяси

Болаларни зўровонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилишнинг ҳуқуқий асослари

Сўнгги маълумотларга кўра дунё бўйича 14 ёшгача бўлган болаларнинг 69 фоизи тарбия жараёнида зўравонликка дуч келган. Глобал миқёсда ҳар уч боладан иккитаси шафқатсиз тарбия усулларидан азият чекади. Болаларга нисбатан зўравонлик эса бу жиддий муаммо бўлиб, бу уларнинг соғлиғи, ривожланиши ва келажагига таҳдид солади.
Ўзбекистон Республикасининг «Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида»ги қонуни зўравонликнинг 6 та шаклини белгилайди ва уларни тақиқлайди.
Жумладан, жисмоний, руҳий, жинсий зўравонликлар, эксплуатация, ғамхўрлик кўрсатмаслик ҳамда буллинг (таъқиб этиш) тақиқланади.
Бундай ҳолларда, яъни, зўравонлик қурбони бўлганда ёки унга дуч келиш хавфи бўлса, дарҳол ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ҳамда «Инсон» ижтимоий хизматлар марказларига мурожаат қилиш керак бўлади.
Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 59-2-моддаси ва Жиноят кодексининг 126-1-моддасида болага нисбатан оилавий (маиший) зўравонлик қилганлик учун жавобгарлик нормаси белгиланган.
Амалдаги нормада эр-хотин ёки оилада бирга яшовчи бошқа шахсларга нисбатан оилавий (маиший) зўравонлик қилганлик учун жиноий жавобгарлик назарда тутилган бўлса-да, бу ҳаракатларни болага нисбатан содир этганлик учун жавобгарлик назарда тутилмаган эди.
Шунингдек, Жиноят-процессуал кодексининг 583-моддаси “Оилавий (маиший) зўравонлик билан боғлиқ ишлар юзасидан ярашув тўғрисидаги ариза суд муҳокамасининг исталган босқичида, аммо суд алоҳида хонага (маслаҳатхонага) киришидан олдин берилиши мумкин” мазмунидаги иккинчи қисм билан тўлдирилди. Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексда ҳам болага нисбатан оилавий (маиший) зўравонлик қилганлик учун жавобгарлик белгиланди.
ЖССТ томонидан тақдим этилган маълумотларда ҳар йили дунё болаларининг ярмидан кўпи зўравонликка учраши, 25 фоиздан 50 фоизгача болалар таҳқирлаш қурбонига айланиши, ўғил болалар ўртасида зўравонлик кўпинча ўқотар ёки бошқа қурол ишлатилган ҳолда содир бўлиши ва бу ўлимнинг асосий сабаби ҳисобланиши қайд этилган.
Хўш, Ўзбекистонда болаларни зўравонлик ва тазйиқдан асраш борасида қандай чора-тадбирлар кўрилмоқда?
Мамлакатимизда боланинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини таъминлаш, ҳаёти ва соғлиғини, қадр-қимматини муҳофаза қилиш, унинг камситилишига йўл қўймаслик, ёш авлоднинг жисмоний, интеллектуал, маънавий ва ахлоқий камол топишига кўмаклашиш давлат сиёсатининг устувор йўналишлари сифатида қаралмоқда. Болалар мажбурий меҳнатига бутунлай чек қўйилди, меҳнатга маъмурий тарзда мажбурлаш учун жавобгарлик кучайтирилди. Етим болалар ва ота-онасининг қарамоғидан маҳрум бўлган болаларни ижтимоий ҳимоя қилиш тизими такомиллаштирилди.
Ўзбекистон Республикасининг 2024 йил 14 ноябрдаги “Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонунига кўра, боланинг ҳаётига, соғлиғига, жинсий дахлсизлигига, шаънига, қадр-қимматига ҳамда қонун билан ҳимоя қилинадиган бошқа ҳуқуқлари ва эркинликларига тажовуз қиладиган, жисмоний ёки руҳий азоб етказаётган ёки етказиши мумкин бўлган ҳамда асосий эҳтиёжларига зид бўлган, шу жумладан телекоммуникация тармоқларидан ва Интернет жаҳон ахборот тармоғидан фойдаланган ҳолда амалга ошириладиган, қасддан содир этиладиган ҳаракат (ҳаракатсизлик) болаларга нисбатан зўравонлик деб эътироф этилади.
Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги матбуот хизматининг маълум қилишича, Ўзбекистон Республикасининг “Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонуни болаларга нисбатан зўравонликнинг қуйидаги 6 та шаклини белгилайди ҳамда уларни содир этишни тақиқлайди.
Хусусан, жисмоний зўравонлик – уриш, тан жароҳати етказиш, болани жисмоний азобга дучор қилиш, руҳий зўравонлик – ҳақоратлаш, таҳқирлаш, таҳдид қилиш, болани камситиш, жинсий зўравонлик – болаларнинг жинсий дахлсизлигига тажовуз қилиш, барча шаҳвоний хатти-ҳаракатлар киради.
Эксплуатация – болаларни мажбуран ишлатиш, одам савдоси, меҳнатга ёки никоҳга мажбурлаш, ғамхўрлик кўрсатмаслик – болани эътиборсиз қолдириш, унинг асосий эҳтиёжларини қондирмаслик, буллинг (таъқиб этиш) – болаларни мактаб ёки жамиятда камситиш, руҳий босим ўтказиш, ижтимоий тармоқларда таҳқирлаш ҳам шулар жумласидандир.
Эндиликда болаларга ҳам ҳимоя ордери бериш таклиф қилинмоқда. Ордер ваколатли орган томонидан зўравонликдан жабрланувчининг қонуний вакилига ёки болани ўз қарамоғига олган бошқа шахсга ҳамда зўравонликдан жабрланувчининг ўзига берилади. Ижтимоий ҳимоя миллий агентлик ҳолат юзасидан маълумотлар келиб тушган пайтдан бошлаб 24 соат ичида вазиятни баҳолаб, натижасига кўра ҳимоя ордерини беради ёки рад этади. Шу билан бирга, зўравонлик содир этган оилалар билан ишлаш институти ҳам жорий этилмоқда.
Ўзбекистон Республикасининг “Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида”ги қонунининг 11-моддасида боланинг ҳаёти ёки соғлиғига хавф туғилганидан, унинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатлари бузилганлигидан хабардор бўлган шахслар бу ҳақда бола ҳақиқатда турган жойдаги васийлик ва ҳомийлик органига маълум қилишлари, шундай маълумотлар олинган тақдирда, васийлик ва ҳомийлик органи боланинг ҳуқуқлари, эркинликлари ҳамда қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича зарур чоралар кўриши шартлиги белгиланган. Бундан англашимиз мумкинки, болаларни биринчи навбатда зўравонликдан ҳимоя қилишимиз, агар бунинг имкони бўлмаса зўдлик билан ваколатли органларга мурожаат қилишимиз лозим.
Шуни яхши билишимиз керакки, болаларга нисбатан қилинаётган зўравонликка бепарволик ёки ҳиссий бефарқлик каби бошқа ҳаракатлар ҳам болаларга нисбатан зўравонлик деб ҳисобланади.
Болаларга нисбатан зўравонлик гувоҳи бўлган барча боланинг атрофидагилар болага қилинган шафқатсизлик учун жавобгардирлар.
ЮНИСEФ маълумотларига кўра:
Дунёда 2 ёшдан 14 ёшгача бўлган ҳар 10 боладан олтитаси ҳар куни жисмоний зўравонликка учрайди.
Ҳар 5 дақиқада бир бола зўравонликдан вафот этади.
Болаларга нисбатан зўравонлик ҳар қандай шароитда юз бериши мумкин бўлса-да, шуни билишимиз керакки, бола ёки ўспириннинг зўравонликка учраши эҳтимолини оширадиган баъзи бир хавф омиллари мавжуд.
Масалан, тўрт ёшгача бўлган болалар ва ўспиринлар юқори хавф остида. Худди шу нарса исталмаган, ота-онасининг умидларини қондирмайдиган, жисмоний ёки ақлий ногирон бўлган ёки кўп йиғлайдиган болалар билан ҳам содир бўлади.
Болалари билан алоқа ўрнатишда қийналган, болалигида ўзлари зўравонлик қурбонлари бўлган ёки ўз фарзандларининг ривожланишидан умидвор бўлмаган ота-оналар, уларнинг ўрнини босувчилар ёки қонуний вакилларнинг зўравонлик қилишлари хавфи юқори.
Бундан ташқари, уйдаги молиявий қийинчиликлар ва спиртли ичимликлар ёки гиёҳвандликка боғлиқлик хавф омиллари зўравонлик содир этишга сабаб бўлиши мумкин.
Ва ниҳоят, оиладаги зўравонлик шароитида яшайдиган, ўз жамиятида изоляцияни бошдан кечираётган оилаларда ҳам болаларга нисбатан зўравонлик хавфи катта.
Шубҳасиз, зўравонлик ҳолатлари болаларда жисмоний, руҳий, хулқ-атвор ва ижтимоий бузилишларни келтириб чиқаради.
Умуман олганда, болаларга нисбатан зўравонликнинг олдини олиш ҳукуматларнинг вазифаси бўлиб, улар оилаларга ёрдам бериш, ўқитиш ва қўллаб-қувватлаш дастурларини яратиши керак.
Агар болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатини билсангиз нима қилиш керак?
Агар сиз болаларга нисбатан зўравонлик қилингани ҳолатини билсангиз ёки унга шубҳа қилсангиз, ҳудудингиздаги болаларни ҳимоя қиладиганорганларга мурожаат қилинг.
Агар жисмоний зўравонлик ёки бепарволик боланинг ҳаётини бевосита хавф остига қўяди, деб ҳисобласангиз, иккиланмасдан ички ишлар ва прокуратура органларига қўнғироқ қилинг.
Афсуски, агар сиз бепарво бўлсангиз, болаларга нисбатан зўрлик йўқолмайди.
Бизни халқимиз азалдан болажон ва болаларни севувчи халқ хисобланади. Болаларга нисбатан зўравонлик ёки шафқатсизлик бу бола ёки болалар гуруҳига ота-она ёки тарбиячи томонидан жисмоний, жинсий ва ёки руҳий зўравонлик қилиниши ёки умуман бепарволикдир. Болаларга нисбатан зўравонлик ота-она ёки тарбиячининг болага ҳақиқий ёки потенциал зарар етказишига олиб келадиган ҳар қандай хатти-ҳаракат ёки ҳаракатсизликни ўз ичига олиши мумкин ва бу ҳолат одатда боланинг уйида ёки бола вақт ўтказадиган ташкилотлар, мактаблар ёки жамоат жойларида содир бўлади. Болаларга нисбатан зўравонлик ва болаларга нисбатан шафқатсиз муносабатда бўлиш атамалари кўпинча бир-бирининг ўрнида ишлатилади. Шунга қарамай, баъзи тадқиқотчилар болаларга нисбатан шафқатсиз муносабатда бўлиш атамасини бепарволик эксплуатация ва одам савдосини ўз ичига олувчи соябон сифатида кўришади. Турли юрисдикциялар шартли ҳисобот бериш, турли ҳолларда болаларни ўз оилаларидан ажратиш ёки жиноий айблов эълон қилиш учун болаларга нисбатан зўравонлик тушунчасининг турли таърифларига нисбатан ўз позицияларини ишлаб чиқишган.
Қонунга кўра, қуйидагилар болаларга нисбатан зўравонликнинг шаклларидир:
-жисмоний зўравонлик;
-жинсий зўравонлик;
-руҳий зўравонлик;
-ғамхўрлик кўрсатмаслик;
-эксплуатация қилиш;
-таъқиб этиш (буллинг).
Болаларга нисбатан зўравонликнинг барча шакллари тақиқланади ҳамда қонун билан таъқиб қилинади. Давлат болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан. Дунёда зўрлик ишлатиб содир этиладиган жиноятларнинг олдини олиш, шахс ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш бугунги кунда барча давлатлар учун муҳим аҳамият касб этадиган вазифалардан ҳисобланади.
Ҳаммамизга маълумки, сўнгги вақтларда аёллар, болаларни хўрлаш, уларга зўравонлик қилиш, тазйиқ ўтказиш ва уларни камситиш ҳолатларига тез-тез гувоҳ бўляпмиз.
Оилавий (маиший) зўравонликка нафақат вояга етган шахслар, балки болалар ҳам дучор бўлмоқда. Аммо амалдаги Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги ҳамда Жиноят кодексларининг тегишли моддалари диспозициясида оилавий (маиший) зўравонликнинг қурбони эр-хотин, собиқ эр-хотин, бир рўзғор асосида биргаликда яшаётган шахс ёки умумий фарзандга эга бўлган шахслар бўлиши мумкинлиги назарда тутилган бўлиб, бунга болалар киритилмаган эди.
Натижада оилавий (маиший) зўравонликка учраган болаларга нисбатан жиноят ишларини малакалашда тергов идораларида турли муаммолар юзага келаётган эди.
Қонунга кўра, Жиноят кодекси ва Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига болаларга нисбатан оилавий зўравонлик содир этганлик учун жавобгарликни назарда тутувчи ўзгартиришлар киритилди.
Шунингдек, Жиноят-процессуал кодексининг 583-моддасида “Оилавий (маиший) зўравонлик билан боғлиқ ишлар юзасидан ярашув тўғрисидаги ариза суд муҳокамасининг исталган босқичида, аммо суд алоҳида хонага (маслаҳатхонага) киришидан олдин берилиши мумкин” мазмунидаги иккинчи қисм билан тўлдирилди.
Ўзбек тилининг изоҳли луғатида “зўравонлик” сўзига зўравонларга хос хатти-ҳаракат; зўрлик, куч ишлатиш деган таъриф берилган. “Зўрлик” тушунчаси одамлар ва жамият учун ўта хавфли бўлган жиноятни ҳам ўз ичига олади.
Масалан, одам ўлдириш, бировнинг молини ўғирлаш, бировга зўрлик ишлатиш, инсоннинг шаъни, қадр-қимматини таҳқирлаш ва ҳоказолар оғир гуноҳ саналади. Муқаддас динимизда ҳам “одам ўлдирма”, “зўравонлик қилма” каби ақидаларга қаттиқ амал қилинади.
Одатда болалар кўпроқ қандай зўравонликларга дуч келади? Жисмоний зўравонлик: бу уриш, тепиш ёки силкитиш каби зарар ёки шикаст етказадиган жисмоний куч ишлатишни ўз ичига олади.
Жинсий зўравонлик: болага нисбатан жинсий эксплуатация ёки ҳуқуқбузарликнинг ҳар қандай шаклини – зўрлаш, порнография ёки жинсий таҳқирлаш каби ҳаракатларни ўз ичига олади.
Ҳиссий зўравонлик: ҳиссий зўравонлик боланинг ўзини ўзи қадрлаши, шахсий ривожланишига путур етказадиган хатти-ҳаракатларни ўз ичига олади. Бу доимий танқид, таҳқирлаш ёки камситиш тарзида бўлади.
Эътиборсизлик: боланинг асосий эҳтиёжларини, жумладан, озиқ-овқати, бошпанаси, соғлиги, таълими ва руҳий қўллаб-қувватланишини таъминламасликни англатади.
Онлайн зўравонлик: бугунги кунда дунё бўйлаб болалар онлайн тарзда зўравонликларга ҳам учрамоқда. Улар билан виртуал тарзда муносабатларга киришиш, шахсий суратларини, маълумотларини олиб, шу орқали қўрқитиш тобора кўпайиб боряпти.
Болалар зўравонликка учраганда ёки оила аъзолари томонидан таҳқирланганда ёки бошқа ҳолатларда имо-ишора билан хабар бериш бўйича кўникмаларини шакллантириш керак.
Хулоса қилиб айтганда, болалар биз катталарга ишонишади, улар биздан ҳимоя қилишни ва баркамол инсон сифатида улғайиш учун шарт-шароитлар яратилишини кутади, улар бизга муҳтож ва бизнинг иштирокимизсиз яшай олмайдилар. Келинг, уларнинг болалик орзу-умидларини пучга чиқармай, бахтли ва севимли фарзанд бўлишларига ёрдам берайлик.

Самад Сувонқулов, Қашқадарё вилоят судининг жиноят ишлари бўйича судьяси,

Ашурали Ташев, жиноят ишлари бўйича Чироқчи тумани суди раиси

Bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish strategiyasi doirasida surishtiruv, tergov va sud jarayonlarida bolaning ishtirokini ta’minlashning yangi yondashuvlari

Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida 2026-2030-yillarga mo‘ljallangan bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish strategiyasi doirasida joriy etilayotgan yangi huquqiy mexanizmlar tahlil qilinadi.
Xususan, zo‘ravonlikdan jabrlangan yoki guvoh bo‘lgan bolalarning surishtiruv, tergov va sud jarayonlarida ishtirok etish tartibini takomillashtirish, ularning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan protsessual kafolatlar yoritiladi. Davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatish, vasiylik va homiylik organlari hamda ijtimoiy xodimlarning majburiy ishtiroki, videoyozuv orqali ko‘rsatmalarni rasmiylashtirish, shuningdek, mansabdor shaxslarning javobgarligini kuchaytirish masalalari ilmiy-huquqiy jihatdan tahlil etiladi.
Bugungi kunda bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish masalasi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bola shaxsining jismoniy, ruhiy va ma’naviy rivojiga zarar yetkazuvchi har qanday zo‘ravonlik holatlari jamiyat barqarorligiga bevosita tahdid soladi. Shu sababli, bolalar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha samarali huquqiy mexanizmlarni shakllantirish zamonaviy huquqiy davlatning muhim vazifalaridan biridir.
2026-2030-yillarga mo‘ljallangan “Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish strategiyasi” doirasida kommunikatsion rejaning tasdiqlanishi ushbu sohada tub burilish yasashga qaratilgan muhim qadam bo‘ldi. Mazkur strategiya doirasida bolalarning surishtiruv, tergov va sud jarayonlarida ishtirok etishiga oid yondashuvlarni yangilash, ularni ikkilamchi ruhiy zararlanishdan himoya qilish hamda protsessual kafolatlarni kuchaytirish ko‘zda tutilgan.
1. Bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilishning huquqiy asoslari:
O‘zbekiston Respublikasida bolalar huquqlarini himoya qilish Konstitutsiya, “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun, jinoyat va jinoyat-protsessual qonunchilik hamda xalqaro hujjatlar bilan tartibga solinadi. O‘zbekiston BMTning Bola huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasiga qo‘shilgan bo‘lib, unda bolaning manfaatlari ustuvorligi asosiy tamoyil sifatida e’tirof etilgan.
So‘nggi yillarda davlat tomonidan bolalarga nisbatan zo‘ravonlikka qarshi kurashish mexanizmlarini kuchaytirishga qaratilgan normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilinmoqda. Xususan, jinoyat protsessida bolaning huquqiy maqomini mustahkamlash, unga nisbatan insonparvar va ehtiyotkor yondashuvni ta’minlashga alohida e’tibor qaratilmoqda. 2026-2030 yillarga mo‘ljallangan strategiya ana shu islohotlarning mantiqiy davomi bo‘lib, bolani himoya qilish tizimini institutsional jihatdan mustahkamlashga xizmat qiladi.
2. Bolaning surishtiruv, tergov va sud jarayonidagi huquqiy maqomi zo‘ravonlikdan jabrlangan yoki unga guvoh bo‘lgan bola jinoyat protsessida alohida himoyaga muhtoj shaxs sifatida e’tirof etiladi. Shu bois, uning ishtiroki odatiy protsessual subyektlardan farqli yondashuvni talab etadi.
Zo‘ravonlikdan jabrlangan bolalar va zo‘ravonlik holatiga guvoh bo‘lgan bolalar protsessual harakatlarga jalb etilgan paytdan boshlab davlat hisobidan yuridik yordam bilan ta’minlanadi. Bu norma bolaning huquqlarini professional darajada himoya qilish, uning manfaatlari buzilishining oldini olishga xizmat qiladi. Mazkur yondashuv bolaning o‘zi yoki uning qonuniy vakili moddiy imkoniyatidan qat’iy nazar teng huquqiy himoya olishiga imkon yaratadi. Agar zo‘ravonlik bolaning qonuniy vakillari yoki yaqin qarindoshlari tomonidan sodir etilgan bo‘lsa, tergovga qadar tekshiruv va sud jarayonida vasiylik va homiylik organi vakilining majburiy ishtiroki belgilanishi muhim yangilik hisoblanadi. Bu holat manfaatlar to‘qnashuvining oldini oladi va bolaning real manfaatlari mustaqil tarzda ifodalanishini ta’minlaydi.
3. Dastlabki ko‘rsatmalarni videoyozuv orqali rasmiylashtirish: Strategiyada belgilangan muhim mexanizmlardan biri — zo‘ravonlikdan jabrlangan bolalarning dastlabki ko‘rsatmalarini majburiy tarzda videoyozuv orqali qayd etishdir. Mazkur yondashuv:
– bolaning qayta-qayta so‘roq qilinishining oldini oladi;
– ruhiy bosim va stressni kamaytiradi;
– dalillarni ishonchli saqlashga xizmat qiladi;
– sudda obyektiv baholash imkonini oshiradi.
Videoyozuvdan foydalanish xalqaro amaliyotda bolaga do‘stona adliya tamoyilining muhim elementi sifatida e’tirof etilgan bo‘lib, O‘zbekiston huquq tizimida ham bu yondashuvni keng joriy etish ijobiy natijalarga olib keladi.
4. Xabar bermagan mansabdor shaxslarning javobgarligi Strategiya doirasida ta’lim, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy himoya tizimi xodimlari tomonidan bolalarga nisbatan zo‘ravonlik holatlari aniqlangan taqdirda bu haqda xabar bermaganlik uchun ma’muriy javobgarlik belgilash nazarda tutilmoqda.
Mazkur mexanizm:
– zo‘ravonlik holatlarini erta aniqlash;
– yashirin qolayotgan jinoyatlarni fosh etish;
– mas’ul shaxslarning befarqligiga barham berish uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
Bu normalar amaliyotga joriy etilishi bilan bolalarni himoya qilishda davlat va jamiyat mas’uliyati yanada kuchayadi.
5. Jinsiy zo‘ravonlik ishlari bo‘yicha maxsus protsessual tartib:
Bolalarga nisbatan jinsiy zo‘ravonlik bilan bog‘liq ishlar alohida ehtiyotkorlikni talab qiladi. Shu sababli strategiyada bolalar va gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchi o‘rtasida yuzlashtirish tergov harakatini faqat tergovchi yoki prokurorning qarori, yoxud sud ajrimi asosida o‘tkazish mexanizmini joriy etish nazarda tutilmoqda.
Bu yondashuv:
– bolani ruhiy zarbadan himoya qiladi;
– ikkilamchi zo‘ravonlik xavfini kamaytiradi;
– insonparvar protsessual muhitni shakllantiradi.
6. Ijtimoiy xodimning protsessual maqomini belgilash:
Yangi yondashuvlardan yana biri — surishtiruv, tergov va sud jarayonlarida ijtimoiy xodimni alohida protsess ishtirokchisi sifatida belgilashdir. Ijtimoiy xodim bolaning psixologik holatini baholash, unga mos sharoit yaratish va manfaatlarini ifoda etishda muhim vositachi bo‘lib xizmat qiladi. Bu institutning joriy etilishi:
– bolaga nisbatan individual yondashuvni ta’minlaydi;
– huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatini insonparvarlashtiradi;
– ijtimoiy himoya tizimini protsessual mexanizm bilan bog‘laydi.
Xulosa qilib aytganda, 2026–2030-yillarga mo‘ljallangan bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish strategiyasi doirasida nazarda tutilgan yangi yondashuvlar O‘zbekiston huquq tizimida bolaning manfaatlarini ustuvor qo‘yishga xizmat qiladi. Davlat hisobidan yuridik yordam, videoyozuv asosida ko‘rsatma olish, vasiylik organi va ijtimoiy xodim ishtiroki, mansabdor shaxslar javobgarligini kuchaytirish kabi mexanizmlar bolaga do‘stona adliya tizimini shakllantirishga zamin yaratadi.
Mazkur islohotlarning izchil va samarali ijrosi natijasida bolalarning huquq va erkinliklari yanada ishonchli himoyalanishi, zo‘ravonlik holatlarining oldini olish va ularni fosh etish samaradorligi oshishi kutiladi.

Fozil Yusupov, jinoyat ishlari bo‘yicha Koson tuman sudi raisi,
Suhrob Rajabov, jinoyat ishlari bo‘yicha Koson tuman sudi tergov sudyasi