Хорижий мамлакатлар суд қарорларининг тан олиниши ва ижрога қаратилишининг ҳуқуқий асослари

Ҳар кимнинг, шу жумладан, халқаро иқтисодий фаолият иштирокчиларининг суд орқали ҳимояланиш ҳуқуқи Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси (15, 24, 55, 139-моддалари), қонунчилик ҳужжатлари, халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган нормалари ва тамойиллари ҳамда халқаро шартномалар билан тан олинади ва кафолатланади.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 15-моддасига кўра Конституция мамлакатнинг бутун ҳудудида олий юридик кучга эга, тўғридан-тўғри амал қилади ва ягона ҳуқуқий маконнинг асосини ташкил этади.

Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномалари халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган принцип ва нормалари билан бир қаторда Ўзбекистон Республикаси ҳуқуқий тизимининг таркибий қисмидир.

Агар Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномасида Ўзбекистон Республикасининг қонунида назарда тутилганидан бошқача қоидалар белгиланган бўлса, Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномаси қоидалари қўлланилади.

Шунга кўра иқтисодий судлар томонидан чет эл ташкилотлари, халқаро ташкилотлар,  чет эл фуқаролари, фуқаролиги бўлмаган шахслар иштирокидаги ишларни кўришда,  шу жумладан чет эл давлат суди ёки арбитраж қарорини тан олиш ва ижрога қаратиш, шунингдек чет давлат судининг топшириғини бажариш тўғрисидаги ишларни кўришда Ўзбекистон Республикаси Конституцияси, Нью-Йорк шаҳрида 1958 йил 10 июнда имзоланган “Чет эл мамлакатлари ҳакамлик қарорларини эътироф этиш ва ижро этиш тўғрисида”ги Конвенция, Киев шаҳрида 1992 йил 20 мартда имзоланган “Хўжалик фаолиятини амалга ошириш билан боғлиқ низоларни ҳал этиш тартиби тўғрисида”ги Битим, Минск шаҳрида 1993 йил 22 январда имзоланган “Фуқаролик, оилавий ва жиноий ишлар бўйича ҳуқуқий муносабатлар ва ҳуқуқий ёрдам тўғрисида”ги Конвенция, Кишинев шаҳрида 2002 йил 7 октябрда имзоланган “Фуқаролик, оилавий ва жиноий ишлар бўйича ҳуқуқий ёрдам ва ҳуқуқий муносабатлар тўғрисида”ги Конвенция, Гаага шаҳрида 1954  йил 1 мартда имзоланган “Фуқаролик процесси масалаларига доир” Конвенция, ҳуқуқий ёрдам бериш ҳақидаги Ўзбекистон Республикасининг халқаро шартномалари, Ўзбекистон Республикасининг бошқа қонунчилик ҳужжатлари, халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган тамойилларига амал қилишлари лозим.

Шу маънода судлар низоли ишларни кўришда, авваламбор, Конституция билан халқаро ҳуқуқнинг умумэътироф этилган принциплари ва нормаларининг устуворлиги тан олинганлигига, Ўзбекистон томонидан ратификация қилинган халқаро шартномалар миллий қонунчилик нормаларидан устун эканлигидан келиб чиқиб, одил судловни амалга оширишлари, унга риоя қилмаслик эса муайян низонинг нафақат нотўғри ҳал қилинишига ва суд ҳужжатининг ўзгартирилиши ёки бекор қилинишига, айни пайтда, бу давлат томонидан халқаро шартномавий мажбуриятлар бажарилмаслигига ҳам сабаб бўлишига алоҳида аҳамият бериши керак. Чунки, суд қарорининг қонунийлиги ва асослилиги нафақат миллий қонунчилик, балки халқаро ҳуқуқ нормасига мувофиқлиги билан ҳам белгиланади.

Иқтисодий процессуал кодекснинг 248-моддаси биринчи қисмига кўра чет давлатлар судларининг ва арбитражларининг иқтисодиёт соҳасида юзага келадиган низолар ҳамда бошқа ишлар бўйича қабул қилинган ҳал қилув қарорлари, агар бундай қарорларни тан олиш ва ижрога қаратиш Ўзбекистон Республикасининг тегишли халқаро шартномалари ҳамда қонунчилигида назарда тутилган бўлса, улар Ўзбекистон Республикаси иқтисодий судлари томонидан тан олинади ва ижрога қаратилади.

“Хўжалик фаолияти амалга оширилиши муносабати билан юзага келувчи низоларни ҳал этиш тартиби тўғрисида”ги Битим (Киев, 1992 йил                 20 март) 7-моддасининг биринчи қисмига мувофиқ Мустақил Давлатлар Ҳамдўстлиги иштирокчиси бўлган давлатлар ваколатли судларнинг қонуний кучга кирган ҳал қилув қарорларини ўзаро тан олади ва ижро этади.

Ҳусан Турсунов, Қашқадарё вилоят судининг иқтисодий ишлар бўйича судьяси

Суғурта – хавф-хатарларнинг юридик ҳимояси

Суғуртага ўхшаш муносабатлар амалиёти эрамиздан анча олдин пайдо бўлган. Хаммурапи кодексига кўра (тахминан милоддан аввалги 1750 йил) Бобилда карвон жўнатган савдогарлар талон-торож қилинган ёки йўқолган юк учун умумий фонд ҳисобидан товон олиши мумкин бўлган қоидалар мавжуд эди. Қадимги Хитойда тахминан милоддан аввалги III асрда дарёлар орқали юк ташийдиган савдогарлар агар қайиқларнинг бир қисми чўкиб кетса, зарарни олдиндан тенг тақсимлашга келишиб олишган.

Қадимги Юнонистон ва Финикияда эса денгизда юкларни ташишда кема ва юк гаровга қўйилиб, кема халокатга учраса кема капитани пул бериши шарт бўлган. Ўрта асрларда Европада сайёҳлар ва савдогарларни ҳимоя қилиш учун умумий жамғармалар тузилиб, қуруқлик ва денгиз йўлларидаги йўқотишларни қоплаш учун умумий ўзаро ёрдам кўрсатишган.

Шундай муносабатлар замонавий суғурта механизмларини яратишга туртки бўлди ҳамда XVII-XVIII асрларда айнан тадбиркорлар дастлабки  суғурталовчилар бўлдилар, улар ўз мол-мулкларини гаровга қўйиб, зарарни қоплаш мажбуриятини олганлар.

Ҳозирги қонунчиликка кўра суғурта муносабатлари муайян воқеа (ҳодиса) юз берганда етказилган зарарнинг ўрнини қоплаш, товонлар ва бошқа тўловлар тўлаш учун мақсадли пул жамғармаларини ташкил этиш ҳамда улардан фойдаланиш билан боғлиқ бўлган, жисмоний ва юридик шахсларнинг манфаатларини ҳимоя қилишга доир муносабатлардир. Суғурта қилиш суғурта қилдирувчи ва суғурталовчи ўртасида тузиладиган суғурта шартномаси асосида амалга оширилади.

Суғурта шартномаси суғурталовчи ва суғурта қилдирувчи ўртасида ёзма ёки электрон шаклда тузилган битим бўлиб, суғурта қилдирувчи унга мувофиқ суғурта мукофотини (суғурта бадалини) суғурта шартномасида белгиланган тартибда, муддатларда ва ҳажмда тўлайди ҳамда суғурта шартномасида ёки қонунчиликда назарда тутилган бошқа мажбуриятларни бажаради, суғурталовчи эса суғурта шартномасида кўрсатилган муайян воқеа (суғурта ҳодисаси) юз берганда суғурта товонини (суғурта тўловини) тўлаш мажбуриятини ўз зиммасига олади.

Моҳиятига кўра суғурта жисмоний ва юридик шахсларнинг мулкий ва шахсий манфаатларини кўзда тутилмаган таваккалчиликлардан ҳимоя қилишнинг ҳуқуқий-молиявий механизмидир. Суғуртага кўра суғурталовчи (компания) суғурта ҳодисаси (авария, касаллик, ёнғин) юз берганда мижозларнинг бадаллари (мукофотлари) ҳисобидан шакллантириладиган товон тўлаш мажбуриятини олади.

Суғурта шунчаки расмиятчилик эмас, балки суғурталанувчи учун кутилмаган ҳодисалардан ҳимояланишнинг муҳим воситасидир. Унга кўра муайян хавф-хатар (масалан, бахтсиз ҳодиса, касаллик, ёнғин) юзага келганда зарар қопланиши ёки молиявий ёрдам берилиши мумкин. Суғурта 2 та соҳага бўлинади.

1. Ҳаётни суғурта қилиш (жисмоний шахсларнинг ҳаёти, соғлиғи,

меҳнат қобилияти ва пул таъминоти билан боғлиқ манфаатларини суғурта қилиш). Бунда шартнома бўйича суғуртанинг энг кам муддати бир йилни ташкил этади ҳамда суғурта суммаларининг суғурта шартномасида кўрсатиб ўтилган оширилган фоизни ўз ичига олувчи бир марталик ёки даврий тўловларини қамраб олади.

2. Умумий суғурта (шахсий, мулкий суғурта, жавобгарликни суғурта қилиш ҳамда ҳаётни суғурта қилиш соҳасига тааллуқли бўлмаган бошқа суғурта турлари) туридир.

Суғурта таваккалчиликларининг ёки улар гуруҳларининг ва улар билан боғлиқ мажбуриятларнинг умумий хусусиятларига мувофиқ суғурта соҳалари суғурта турларига (классларига) бўлинади. Суғурта турлари (класслари) Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамаси томонидан белгиланади.

Ўзбекистонда ҳам суғурта бозори фаол ривожланиб бормоқда ҳамда жисмоний шахслар учун ҳам, тадбиркорлар учун ҳам учун ҳам фойдали ечимларни таклиф этмоқда.  Одамлар ҳар қандай кутилмаган ҳолатлар жиддий харажатларга, баъзан эса барқарорликнинг йўқолишига олиб келиши мумкинлигини,  суғурта хатарларга олдиндан тайёргарлик кўриш ва уларнинг оқибатларини минималлаштириш имкониятини бериши билан аҳамиятли эканлигшини тобора кўпроқ англаб етмоқдалар.

Суғурта муносабатларида полис ва компенсация олиш жараёни бир қарашда кўринганидек мураккаб эмас. Ривожланган давлатларда суғурта муносабатлари кенг тарқалган ҳамда суғурта компаниялари суғурталанувчиларнинг ишончини қозонган. Асосийси, компанияни танлаш, ҳужжатларни расмийлаштириш ва шартнома шартларига риоя қилишга диққат билан ёндашиш лозим.

Муваффақиятли суғурта тажрибаси қуйидаги босқичлардан иборат:

• Суғурта компаниясини тўғри танлаш;
• Шартномани шартларини белгилаш ва тўғри расмийлаштириш;
• Бадалларни тўлаш ҳақида келишиш;
• Суғуртанинг амал қилиши белгилаб олиш;
• Компенсация тўлаш.

Шуни ёдда тутиш керакки, суғурта фақат иккала томоннинг виждонан ёндашуви билан ишлайди, шунинг учун суғурталанувчи маълумотларни ўз вақтида тақдим этиши, фактларни яширмаслиги, шартнома шартларини бажариши керак. Суғурталовчи ҳам ўз навбатида полисдаги шартномада кўрсатилган мажбуриятларга аниқ риоя қилиши шарт.

Ҳозирги вақтда суғурта муносабатлари ривожланиб, ҳам иқтисодиёт соҳасида ҳам инсон ҳуқуқлари соҳасида аҳамияти ортиб борётганлиги сабабли, инсон ҳуқуқлари буйича узоқ муддатли стратегияда суғурта муносабатларини тартибга олувчи норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни такомиллаштириш назарда тутилган эди.

Суғурта муносабатлари 2022 йилга қадар “Суғурта тўғрисида”ги Қонун билан тартибга солинган бўлса, 2022 йил 25 февралдан бошлаб “Суғурта фаолияти тўғрисида”ги Қонун билан тартибга солинадиган бўлди. Мазкур Қонун суғуртани ривожлантиришнинг, суғурта бозорини шакллантиришнинг ҳуқуқий асосларини, республикани ижтимоий-иқтисодий ривожлантиришда суғуртанинг мавқеи ва ўрнини белгилаб беради. Фуқаролар ва юридик шахсларнинг суғурта хизматларига бўлган талаблари тўлиқроқ қондирилишини кафолатлайди, суғурта муносабатлари барча иштирокчиларининг манфаатлари ҳимоя қилиниши ва мажбуриятларига риоя этилишини таъминлайди.

Шу билан бирга 2026 йил 1 январдан бошлаб “Давлат ижтимоий суғуртаси тўғрисида”ги Қонун кучга киритилди. Давлат ижтимоий суғуртаси ҳам меҳнат шартномалари ҳам фуқаролик ҳуқуқий шартномалари асосида хизмат қилувчи ходимларни ҳуқуқий ҳимоя қилишда асосий хужжат ҳисобланади. Давлат ижтимоий суғуртаси қуйидаги тоифадаги фуқаролар учун мажбурий тартибда амалга оширилиши белгиланди.

Улар:

• меҳнат шартномалари асосида меҳнат фаолияти (муайян ишларни бажаришга вақтинча (мавсумий) жалб қилинадиганлар бундан мустасно), юридик шахслар раҳбарлари сифатидаги фаолият;
• юридик ёки жисмоний шахслар билан тузилган фуқаролик-ҳуқуқий шартномалар асосида хизматлар кўрсатиш, ишлар бажариш ёки интеллектуал мулк объектларини яратиш бўйича ишлар.

Касаллик туфайли вақтинча меҳнатга лаёқатсизлик;

• ҳомиладорлик ва туғруқ;
• иш ёки даромадни йўқотиш ҳодисалари юз берган тақдирда суғурталанган шахсларга ёки уларнинг оила аъзоларига тегишли нафақалар, шу жумладан, ишдан бўшатиш нафақаси тўланиши кафолатланади.

Ўзбекистонда иқтисодиётнинг ривожланиб борётганлиги, истеъмол фаоллигининг ошаётганлиги, тадбиркорликнинг кенгаяётганлиги ва янги компаниялар пайдо бўлётганлиги суғурта муносабатларига талабнинг ошишига олиб келади. Буларнинг барчаси хавф даражасини оширади, суғурта эса молиявий ҳимоя, харажатлардан қочиш, таваккалчиликлардан қўрқмаслик, эҳтимолий йўқотишларнинг олдини олиш ва умуман кўзда тутилмаган хавф-хатарларда  юридик ҳимояга эга бўлишнинг муҳим шартидир.

Рисолат Абдуллаева, фуқаролик ишлари бўйича Косон туманлараро судининг судьяси

Коррупцияга қарши кураш жамият тараққиётининг муҳим омили

Коррупция ҳар қандай давлат ва жамият тараққиётига жиддий тўсиқ бўлувчи хавфли иллат ҳисобланади. У қонунийликка путур етказади, фуқароларнинг давлатга бўлган ишончини сусайтиради, ижтимоий адолат принципларини бузади ҳамда иқтисодий ривожланишга салбий таъсир кўрсатади. Шу боис коррупцияга қарши кураш бугунги кунда давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири ҳисобланади.

Коррупцияга қарши самарали кураш олиб боришда қонунийликни таъминлаш ва давлат бошқарувида шаффофликни ошириш муҳим аҳамиятга эга. Давлат органлари фаолиятининг очиқлиги, қарорлар қабул қилиш жараёнининг жамоатчилик учун тушунарли бўлиши коррупция хавфини камайтиради.

Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев 2025 йил 5 март куни Коррупцияга қарши курашиш миллий кенгаши йиғилишида иштирок этди ва юртимизда коррупциядан холи муҳит яратиш бўйича қилинган ишларга тўхатилиб, келгуси вазифалар белгиланди.

Мазкур йиғилишда белгиланган устувор вазифалар ижросини таъминлаш, шунингдек, коррупцияга қарши курашиш бўйича янги тизимни жорий этиб, ушбу масалага жамоатчилик, парламент ва фуқаролик жамияти институтларини кенг сафарбар этиш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 21 апрелдаги “Коррупцияга қарши курашиш тизимини янада такомиллаштириш бўйича белгиланган устувор вазифалар ижросини самарали ташкил этишга доир чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПФ-71-сонли Фармони қабул қилинди.

Ушбу Фармон орқали Коррупцияга қарши курашиш бўйича миллий кенгашнинг 2025 йил 5 мартда ўтказилган кенгайтирилган йиғилишида белгиланган топшириқлар ижросини таъминлаш бўйича ишлаб чиқиладиган норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар рўйхати ва амалий чора-тадбирлар дастури тасдиқланди.

Коррупцияга қарши курашиш жараёнида жамият ва ҳар бир фуқаронинг фаол иштироки зарур. Ҳар бир инсон қонунларга риоя қилиши, пора бериш ва олишга муросасиз муносабатда бўлиши, коррупциявий ҳолатларга дуч келганда тегишли идораларга мурожаат қилиши лозим.

Коррупцияга қарши курашда ҳуқуқий чоралар билан бир қаторда маънавий тарбия ҳам муҳим аҳамиятга эга. Ёш авлодни ҳалоллик, адолат, қонунга ҳурмат руҳида тарбиялаш орқали жамиятда коррупцияга қарши “маънавий иммунитет”ни шакллантириш мумкин. Оила, таълим муассасалари ва жамоатчилик бу борада ўзаро ҳамкорликда иш олиб бориши зарур.

Хулоса қилиб айтганда, коррупцияга қарши кураш узлуксиз ва барчани қамраб олувчи жараёндир. Қонунийлик, шаффофлик, жамоатчилик назорати ва юксак ҳуқуқий маданият орқали коррупциянинг олдини олиш мумкин. Ҳалоллик ва адолатни ҳаёт қоидасига айлантирган жамиятгина барқарор тараққиётга эриша олади.

Адолат Муқумова, Қарши туманлараро иқтисодий судининг судьяси

Хотин-қизлар орасида жиноятчилик ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш жамият барқарорлигининг муҳим омили

Жамиятда қонунийлик ва ҳуқуқ-тартиботни таъминлаш, инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ҳимоя қилиш, фуқароларнинг ҳуқуқий онги ва ҳуқуқий маданиятини юксалтириш билан чамбарчас боғлиқ. Бу борада хотин-қизлар орасида жиноятчилик ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш, уларнинг ҳуқуқий саводхонлигини ошириш ҳамда ҳуқуқий тарбияни кучайтириш долзарб вазифалардан бири ҳисобланади.

Бугунги кунда давлатимиз томонидан хотин-қизларнинг жамиятдаги ўрнини мустаҳкамлаш, уларнинг ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш, ижтимоий фаоллигини оширишга қаратилган кенг кўламли ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Бу ислоҳотлар хотин-қизлар ўртасида жиноятчилик ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишда мустаҳкам ҳуқуқий асос бўлиб хизмат қилмоқда.

Хотин-қизлар орасида содир этилаётган ҳуқуқбузарликларнинг асосий сабаблари орасида ҳуқуқий билимнинг етарли эмаслиги, ижтимоий-иқтисодий қийинчиликлар, оилавий муаммолар, ишсизлик ҳамда айрим ҳолларда психологик босимлар муҳим ўрин тутади. Шу боис, профилактика ишларини олиб боришда фақат ҳуқуқий чоралар билан чекланиб қолмасдан, комплекс ёндашувларни қўллаш зарур.

Ҳуқуқбузарликларнинг олдини олишда ҳуқуқий тарбия ва ҳуқуқий саводхонликни юксалтириш ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Хотин-қизлар ўртасида ҳуқуқий билимларни ошириш мақсадида давра суҳбатлари, очиқ мулоқотлар, ҳуқуқий семинар ва тренинглар ташкил этиш, оммавий ахборот воситалари ҳамда ижтимоий тармоқлар орқали тушунтириш ишларини олиб бориш самарали натижа бермоқда.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 1 мартдаги “Оила ва хотин-қизлар билан ишлаш, маҳалла ва нуронийларни қўллаб-қувватлаш тизимини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармонига мувофиқ, оила ва хотин-қизлар билан ишлаш, маҳалла ва нуронийларни қўллаб-қувватлаш тизимини такомиллаштириш чора-тадбирлари белгиланган. Ушбу қарор асосида хотин-қизларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш, уларнинг мамлакат ижтимоий-сиёсий ҳаётидаги ўрни ва фаоллигини ошириш, гендер тенглик кафолатларини таъминлаш, илмий фаолиятга кенг жалб қилиш каби вазифалар белгиланган.

Шунингдек, профилактика инспекторлари, маҳалла фаоллари, хотин-қизлар қўмиталари, таълим муассасалари ҳамда нодавлат нотижорат ташкилотлари ўртасидаги ҳамкорликни кучайтириш муҳим аҳамият касб этади. Айниқса, ижтимоий ҳимояга муҳтож, муаммоли оилалардаги хотин-қизлар билан индивидуал тартибда иш олиб бориш, уларга психологик, ҳуқуқий ва ижтимоий ёрдам кўрсатиш жиноятчиликнинг барвақт олдини олишга хизмат қилади.

Қонунийлик ва ҳуқуқ-тартиботни таъминлашда хотин-қизларнинг фаол иштирокини таъминлаш ҳам муҳим масаладир. Ҳуқуқий онги юксак, ўз ҳақ-ҳуқуқларини яхши биладиган аёл жамиятда қонун устуворлигини таъминлашга, ёш авлодни қонунийлик руҳида тарбиялашга муносиб ҳисса қўша олади. Зеро, она тарбияси келажак жамият пойдеворидир.

Хотин-қизлар орасида жиноятчилик ва ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш, қонунийлик ва ҳуқуқ-тартиботни таъминлаш, ҳуқуқий саводхонлик ҳамда ҳуқуқий тарбияни юксалтириш узвий боғлиқ жараёндир. Бу борада давлат органлари, жамоат ташкилотлари ва кенг жамоатчиликнинг ҳамжиҳатликдаги саъй-ҳаракатлари барқарор, адолатли ва ҳуқуқий жамиятни барпо этишнинг муҳим кафолатидир.

Файёза Қамбарова, Қашқадарё вилоят судининг жиноят ишлари бўйича судьяси

Янги таҳрирдаги Конституция ва суд-ҳуқуқ тизимида кафолатларни кучайтиришга қаратилган Қонун

Янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг қабул қилиниши мамлакатимиз ҳаётида муҳим сиёсий-ҳуқуқий воқеа бўлиб, инсон ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлаш, қонун устуворлигини мустаҳкамлаш ҳамда суд ҳокимиятининг ҳақиқий мустақиллигини таъминлаш йўлида янги босқични бошлаб берди. Конституцияда белгилаб берилган янги нормалар ва тамойилларни ҳаётга тўлиқ тадбиқ этиш мақсадида Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига судлар фаолияти ҳамда фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари кафолатларини кучайтиришга қаратилган ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди.

Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан 2025 йил 9 июнда имзоланган “Янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганлиги муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига судлар фаолиятининг ҳамда фуқаролар ҳуқуқ ва эркинликларининг кафолатларини кучайтиришга қаратилган ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги ОʻРҚ-1067-сонли Қонун ушбу ўзгаришларнинг мустаҳкам пойдевори бўлди.

Мазкур қонун янги таҳрирдаги Конституция руҳига таянган ҳолда суд ҳокимиятини мустаҳкамлаш билан бирга, ҳар бир фуқаронинг дахлсиз ҳуқуқларини рўёбга чиқариб, суд ҳимоясини кучайтирди.

Жиноят-процессуал кодексига киритилган энг муҳим ўзгаришлардан бири – айбдорликка оид ҳар қандай шубҳа юзага келса, уни бартараф этиш имконияти тугаган бўлса, у шубҳа гумон қилинувчи, айбланувчи ёки судланувчининг фойдасига ҳал қилиниши шарт. Қолаверса, Қонунни қўллашда пайдо бўлган шубҳалар ҳам шахс фойдасига ечилади.

Дастлабки тергов босқичидан то судгача бўлган ҳар қадамда фуқаронинг позицияси кучайтирилди. Айбсизликни исботлаш мажбурияти бекор қилинди, шахс ўз айбсизлигини исботлаши шарт эмас. У исталган вақтда сукут сақлаш ҳуқуқидан фойдаланиши мумкин. Энг оғир ҳолатларда ҳам, агар шахснинг айбини тан олгани ягона далил бўлса, у айбдор деб топилиши мумкин эмас.
Қонун нафақат шахснинг ўзини, балки унинг яқинларини ҳам ҳимояга олади. Энди ҳеч ким ўзига ва яқин қариндошларига қарши кўрсатув беришга мажбур эмас. Шу билан бирга бирор шахснинг судланганлиги унинг қариндошлари ҳуқуқларини чеклаш учун асос бўлиши мумкин эмас.

Суд ҳокимияти қонун чиқарувчи ва ижро этувчи ҳокимиятдан, сиёсий партиялардан бутунлай мустақил ҳолда иш юритади. Судьяларнинг одил судловни амалга оширишига ҳар қандай тарзда аралашишга йўл қўйилмайди ва бундай аралашиш қонунга мувофиқ жавобгарликка сабаб бўлади.

Кўриниб турибдики, киритилган ўзгартириш ва қўшимчалар аввало, судларнинг мустақиллиги ва холислигини мустаҳкамлашга хизмат қилади. Судьяларнинг фаолиятига ҳар қандай ноқонуний аралашувга йўл қўймаслик, уларнинг қарор қабул қилишда фақат қонунга ва ички ишончга таянишини таъминлаш бўйича ҳуқуқий механизмлар кучайтирилди. Бу эса суд қарорларининг адолатли, асосли ва шаффоф бўлишини кафолатлайди.

Шунингдек, Қонун фуқароларнинг судга мурожаат қилиш, ўз ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш имкониятларини кенгайтиришга қаратилган нормаларни ўз ичига олади. Суд муҳокамасида тарафларнинг тенглиги, тортишув тамойили, далилларни тақдим этиш ва баҳолашда очиқликни таъминлаш бўйича қоидалар янада аниқ ва равшан ифодаланди. Бу эса инсон ҳуқуқларини таъминлашда суднинг ҳал қилувчи ролини янада мустаҳкамлайди.

Хулоса қилганда, янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганидан кейин қабул қилинган мазкур Қонун суд-ҳуқуқ тизимини янада демократлаштириш, инсон ҳуқуқ ва эркинликларини ишончли ҳимоя қилиш, қонунийлик ва адолат тамойилларини мустаҳкамлашга хизмат қилади. Ушбу қонун судларнинг ҳақиқий мустақил фаолият юритиши ва фуқароларнинг судга бўлган ишончини оширишда муҳим ҳуқуқий асос бўлиб хизмат қилади.

Усмон Латипов, Қарши туманлараро иқтисодий суди раиси ўринбосари

Бошқарув тизимини ислоҳ қилиш йўлида муҳим қадам

Сўнгги йилларда Ўзбекистон Республикасида давлат бошқаруви тизимини ислоҳ қилиш, маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг ваколат ва масъулиятини ошириш, аҳолининг давлат ҳокимияти органлари фаолиятидаги иштирокини кенгайтиришга қаратилган изчил ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Мазкур жараённинг мантиқий давоми сифатида маҳаллий давлат ҳокимияти органлари фаолиятини такомиллаштириш муносабати билан  2025 йил 30 декабрда Ўзбекистон Республикасининг “Маҳаллий давлат ҳокимияти органлари фаолияти такомиллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги ЎРҚ–1109-сонли Қонуни қабул қилинди.

Маҳаллий давлат ҳокимияти органларининг ваколатларини аниқ белгилашга қаратилган ушбу Қонуннинг қабул қилиниши маҳаллий даражада самарали, очиқ ва ҳисобдор бошқарувни йўлга қўйиб, ҳокимият тармоқлари ўртасидаги мувозанатни таъминлашга хизмат қилади.

Мазкур ҳужжат билан айрим Қонун ҳужжатларига қўшимча ва ўзгартиришлар киритилди ва маҳаллий давлат ҳокимияти вакиллик органлари ҳамда маҳаллий ижро этувчи ҳокимият органларининг вазифаларини аниқлаштиришни назарда тутади.

Жумладан, “Шаҳар йўловчилар транспорти тўғрисида”ги Қонунга киритилган қўшимчаларга мувофиқ, маҳаллий ижро этувчи ҳокимият органлари шаҳар йўловчилар транспорти соҳасида бир қатор янги ваколатларга эга бўлди. Улар бекатлар, тўхтаб ўтиш ва диспетчерлик манзилларини ҳамда бошқа объектларни жойлаштириш, қуриш ва ободонлаштириш масалаларини ҳал қилади.

Шунингдек, маҳаллий ижро этувчи ҳокимият органлари аҳолига транспорт хизмати кўрсатиш бўйича шаҳар йўловчилар транспортини бошқариш органлари билан шартномалар тузади, транспорт ҳаракатини ташкил этиш режаларини ишлаб чиқади ҳамда йўловчилар ташиш хизматлари сифати устидан назоратни амалга оширади.

Қонун билан маҳаллий давлат ҳокимияти вакиллик органларига автомобил транспортини ривожлантириш бўйича комплекс минтақавий дастурларни тасдиқлаш ва уларнинг ижросини назорат қилиш ваколати ҳам берилди.

Бундан ташқари маҳаллий давлат ҳокимияти вакиллик органлари маҳаллий бюджетларнинг ёнғин хавфсизлиги, шу жумладан, ёнғиндан сақлаш хизмати таъминоти харажатларига оид қисмини тасдиқлаши белгиланди.

Мазкур Қонун Ўзбекистон Республикаси Конституциясида белгиланган, ҳокимлар ва халқ депутатлари Кенгашлари ваколатлари тақсимланишига асосланган давлат ҳокимиятини ташкил этишнинг янги моделини тўлиқ амалга оширишга, маҳаллий давлат ҳокимияти вакиллик органларининг давлат ва жамият бошқарувидаги ролини оширишга, маҳаллий давлат ҳокимиятини янгича шароитларда йўлга қўйишга хизмат қилади.

Шунингдек, маҳаллий бошқарувда “халқ манфаатига хизмат қилиш” тамойилини амалда рўёбга чиқариш, фуқароларнинг давлат ҳокимиятига бўлган ишончини мустаҳкамлаш, ҳудудларнинг барқарор ижтимоий-иқтисодий ривожланишини таъминлашда муҳим ҳуқуқий асос бўлиб хизмат қилади.

Бир сўз билан айтганда, маҳаллий давлат ҳокимияти органлари фаолияти такомиллаштирилиши муносабати билан Қонун ҳужжатларига киритилган ўзгартириш ва қўшимчалар давлат бошқаруви тизимини модернизация қилиш йўлидаги муҳим қадам ҳисобланади. Ушбу қонун маҳаллий ҳокимият органларининг самарадорлигини ошириш, уларнинг жавобгарлигини кучайтириш ҳамда фуқаролар манфаатларини ишончли ҳимоя қилишга қаратилган бўлиб, демократик ҳуқуқий давлат ва фуқаролик жамиятини барпо этишга хизмат қилади.

Лазиз Абдуллаев, Қашқадарё вилоят судининг фуқаролик ишлари бўича судьяси