Суд тизимида янги давр: рақамли технология ва инсон қадри

Бугун ҳаётнинг барча жабҳаларида рақамли технологиялар ҳаётимизни енгиллаштириб келаётган бир даврда суд ишларида ҳам замонавий воситалардан кенг фойдаланиш зарурлиги табиий эҳтиёжга айланди. Чунки суднинг ортиқча расмиятчилик ва қоғозбозликка чамбарчас боғланиб қолиши фуқаролар учун кўпинча ортиқча ташвишлар туғдирар эди. Суд мажлисларига шахсан келиш, узоқ навбатда туриш, ортиқча вақт ва маблағ сарфлаш оддий одам учун катта синовга айланарди.

Президентимиз томонидан 2025 йил 21 августда қабул қилинган “Судлар фаолиятига сунъий интеллект технологияларини жорий этиш орқали одил судловга эришиш даражасини ошириш ҳамда суд тизимининг моддий-техник таъминотини яхшилашга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги фармонига кўра, “Рақамли суд” концепцияси жорий этилиши билан мурожаатлар электрон шаклда юборилади, суд ишлари масофадан туриб кўриб чиқилади, тарафлар эса ишга доир барча ҳужжатларни онлайн тарзда кўриб чиқиш имкониятига эга бўлади.

Фармоннинг муҳим жиҳати шундаки, сунъий интеллект технологиялари суд жараёнига киритилмоқда. Бу тизим ёрдамида мурожаат қилинган ишнинг тахминий натижаси ва харажатлари олдиндан ҳисоблаб берилади. Демак, судга мурожаат қилган шахс ишнинг қай даражада муваффақиятли бўлиши мумкинлигини олдиндан кўра олади. Бу эса аҳолининг ҳуқуқий онгини юксалтириш, фуқароларнинг ўз ҳуқуқини тўғри баҳолаши ҳамда давлат идораларига ишончини мустаҳкамлашда катта аҳамиятга эга.

Фармон билан назарда тутилган ўзгаришлар нафақат суд жараёнларида шаффофлик ва очиқликни таъминлайди, балки коррупция ҳолатларини кескин қисқартиради. Ишларни электрон тақсимлаш тизими судьяга нисбатан турли гумонларнинг олдини олади, фуқаро ва тадбиркорларнинг давлат идораларига ишончини мустаҳкамлайди. Натижада суд тизими халқимиз учун ҳақиқий адолат ва қонунийлик масканига айланади.

Янги ислоҳотлар доирасида фуқаролик ва иқтисодий судлардаги айрим низосиз ишлар нотариуслар ваколатига ўтказилиши белгилангани ҳам бежиз эмас. Чунки судларнинг асосий вазифаси – мураккаб ва катта масъулият талаб қиладиган ишларга эътиборни қаратган ҳолда, одил судловни таъминлашдир. Масалан,  мерос масалалари ёки айрим шартномавий низолар нотариал тартибда ҳал этиладиган бўлса, судьялар диққати кенг жамоатчиликка дахлдор бўлган, юксак масъулият талаб қиладиган ишларга йўналтирилади.

Суд жараёнида замонавий ахборот технологияларини кенг қўллаб, аҳолига интерактив хизматлар кўрсатиш фармонда белгиланган яна бир муҳим йўналиш ҳисобланади. Бу борада “my.sud.uz” платформасида махсус ҳуқуқий маслаҳат модулларини йўлга қўйиш режалаштирилган. Бу виртуал маслаҳатчи орқали фуқаролар ўз саволларига тезкор ва аниқ жавоб олиш имкониятига эга бўлади.

Фармонда назарда тутилган яна бир муҳим жиҳат – судьялар ва суд аппарати ходимларининг ижтимоий ҳимоясини кучайтиришдир. Чунки холис ва адолатли қарор чиқариш учун судья нафақат билимли ва тажрибали, балки моддий жиҳатдан ҳам таъминланган бўлиши зарур. Фармонда 2025–2030 йилларда суд тизимининг моддий-техник базасини тубдан яхшилашга қаратилган кенг қамровли дастур белгиланган. Шунингдек, судьялар учун хизмат уйлари қурилиши ва уларнинг меҳнат шароитларини яхшилаш бўйича комплекс чоралар амалга оширилади.

Судьялар олий мактаби негизида ташкил этиладиган Одил судлов академияси эса кадрлар тайёрлаш тизимини янги босқичга олиб чиқади. Академияда таълим “устоз-шогирд” анъанаси асосида ташкил этилиб, ёш кадрлар нафақат назарий билим олади, балки тажрибали судьялар билан бирга амалий жараёнларда иштирок этиш имконига эга бўлади.

Таъкидлаш жоизки, суд тизимини рақамлаштириш ва сунъий интеллект технологияларини жорий этишга қаратилган бу фармон – мамлакатимизда ҳуқуқий-демократик давлат барпо этиш йўлидаги навбатдаги муҳим қадамлардан биридир.

 

Аҳрор Ғоппоров, Қашқадарё вилоят судининг жиноят ишлари бўйича судьяси

Ҳалол ризқ – баракали турмуш ва хотиржам ҳаётнинг кафолатидир!

Отамнинг сўзларига кўра, йигит киши бир кун вояга етиб, қўлидан иш келиб, ризқ талабида остонасидан чиқади. Шунда олдида икки йўл пайдо бўлади:  ўзи ва оиласи учун сабр билан ҳалол ризқ харидори бўлиши ёки кўпроқ даромад илинжида ҳаром йўлни танлаб, бировларнинг ҳақига тажовуз қилиш.

Илм ўрганиш, ҳунар ўрганиш, бирор касбни эгаллашдан мақсад, аввало, ризқдир. Ўз касб-корига ҳалоллик билан ёндашиш кишининг эл-юрт орасида ҳурматини зиёда қилиб, ёш-қарининг дуосини олишига, уларнинг меҳрини қозонишига сабабчи бўлади. Бироқ, кимки нопокликни ва ҳаром йўл билан ризқ топишни одат қилса, аниқки, ҳаловатини йўқотиб, халқнинг нафратига дучор бўлади.

Жамиятда ҳар кимнинг ўз ҳуқуқлари билан бирга, бурчи ва масъулияти ҳам бор. Шифокор беморнинг саломатлиги учун, ўқитувчи талабанинг сабоғи учун, деҳқон зироати учун масъул бўлса, судлар адолат учун масъулдир. Масъулият турли кўринишда бўлса ҳам мазмун-моҳияти бир хил: ҳамманинг мақсади ўз эл-юртига фидокорона ва садоқатли хизмат қилиш, ватанининг сиёсий ва иқтисодий барқарорлиги йўлида  саъй-ҳаракат қилиши лозим.

Жумладан суд ходимлари ҳам Ватанимиз олдидаги ўз мажбуриятларимизни бажариш йўлида халқимизнинг судларга бўлган ишончини ошириш, мамлакатимизда қонун устуворлигини таминлаш учун бор куч-ғайратимизни йўналтиришимиз, юртимиз озод ва обод ҳолда равнақ топиши учун муносиб ҳиссамизни қўшмоғимиз шарт.

Бу шарафли йўлда садоқатимизни, ўз касбимизга бўлган муҳаббатимизни, буюк халқимизнинг юксак ишончини қозонишга бўлган иштиёқимизни кўрсата олишимиз лозим.

Шунингдек, ҳар биримиз учун ҳалоллик, ўз касбига виждонан ёндашиш, зиммамизга юклатилган вазифаларни сидқидилдан бажариш устувор вазифа бўлиши керак. Зеро, ҳалол меҳнат соҳибларининг доимо топганида барака бўлиб, хотиржамликда ҳаёт кечиради.

 

Адҳам Абдиев, Жиноят ишлари бўйича Китоб туман судининг судья ёрдамчиси

 

Суд тизимидаги ислоҳотлар

Давлатимиз раҳбари “Суд идорасига иши тушган ҳар бир шахс ушбу даргоҳда қонун ва адолат устувор эканига ишонч ҳосил қилиши лозим. Янги Ўзбекистонда ҳар қандай баҳсли масалага адолатли ечим фақат одил суд томонидан топилиши керак. Судьялар ишига ҳар қандай аралашув кескин жазоланади, уларнинг хавотирсиз ишлаши учун барча зарур шароитлар яратилади. Қанчалик қийин бўлмасин, суд тизимидаги ислоҳотларимизни албатта давом эттирамиз”, деб таъкидлаган.

Дарҳақиқат, мустақил суд тизими адолатли жамиятнинг асосий устуни ҳисобланади. Иқтисодиётнинг ривожланиши, айниқса, унга киритиладиган инвестициялар суд тизимига бевосита боғлиқ. Суд одил судловнинг олий нуқтаси, шу сабабли унинг ролини ошириш эса ҳуқуқий давлат барпо этиш йўлидаги қонуний жараён ҳисобланади, айнан шундай ёндашув туфайли суд-ҳуқуқ тизимида сўнгги йиллар мобайнида амалга оширилган ислоҳотларга назар ташлайдиган бўлсак, ушбу даврни ҳеч иккиланмасдан суд-ҳуқуқ тизимини ислоҳ этишнинг янги даври деб аташ мумкин, боиси ушбу даврда суд-ҳуқуқ тизимини либераллаштириш, суд ҳокимияти мустақиллигини янада мустаҳкамлаш, одил судлов сифати ва самарадорлигини ошириш, суд ҳимоясини таъминлашда ортиқча бюрократик тўсиқлар ва тизимда мавжуд бир қатор камчиликларни бартараф этиш, соҳани ислоҳ этиш, маъмурий қонунчилигида инсонпарварлик тамойилларини кучайтиришга йўналтирилган ишларнинг кўлами ва миқёси ниҳоятда кенгайиб, янги босқичларга кўтарилиб, дадил қадамлар ташланди.

Хусусан, ислоҳотлар самараси ўлароқ Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 21 февралдаги “Ўзбекистон Республикаси суд тизими тузилмасини тубдан такомиллаштириш ва фаолияти самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПФ-4966-сонли Фармони асосида маъмурий судлар ташкил этилиб, улар зиммасига давлат органлари ва мансабдор шахсларнинг қарорлари ва хатти-ҳаракатларига ҳуқуқий баҳо беришдек ғоятда муҳим ҳамда масъулиятли вазифа юкланганди.

Кейинчалик маъмурий судлар фаолияти Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 24 июлдаги “Судлар фаолиятини янада такомиллаштириш ва одил судлов самарадорлигини оширишга доир қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПФ-6034-сонли Фармони билан такомиллаштирилиб, туман (шаҳар) маъмурий судлари негизида оммавий ҳуқуқий муносабатлардан келиб чиқадиган ишларни кўришга ихтисослаштирилган Қорақалпоғистон Республикаси, вилоятлар марказлари ва Тошкент шаҳрида туманлараро маъмурий судлар ташкил этилди. Бунда асосий эътибор нафақат судларга бўлган ташқи таъсир ва аралашувларни бартараф этиш, балки мазкур тоифадаги ишларнинг ҳажмидан келиб чиқиб бутун республика бўйича судьялар ўртасида адолатли иш ҳажмини тақсимлашга ҳам қаратилди.

Бундан ташқари жаҳон миқёсидаги мураккаб жараёнларни ва мамлакатимиз босиб ўтган тараққиёт натижаларини чуқур таҳлил қилган ҳолда кейинги йилларда «Инсон қадри учун» тамойили асосида халқимизнинг фаровонлигини янада ошириш, иқтисодиёт тармоқларини трансформация қилиш ва тадбиркорликни жадал ривожлантириш, инсон ҳуқуқлари ва манфаатларини сўзсиз таъминлаш ҳамда фаол фуқаролик жамиятини шакллантиришга қаратилган ислоҳотларнинг устувор йўналишларини белгилаш мақсадида Президентимизнинг 2022 йил
28 январь кунги ПФ-60-сонли Фармонлари билан 2022-2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тасдиқланди.

Мазкур Фармонда қайд этилганидек, инсон қадрини юксалтириш ва эркин фуқаролик жамиятини янада ривожлантириш орқали халқпарвар давлат барпо этиш, мамлакатимизда адолат ва қонун устуворлиги тамойилларини тараққиётнинг энг асосий ва зарур шартига айлантириш, миллий иқтисодиётни жадал ривожлантириш ва юқори ўсиш суръатларини таъминлаш, адолатли ижтимоий сиёсат юритиш, инсон капиталини ривожлантириш, маънавий тараққиётни таъминлаш ва соҳани янги босқичга олиб чиқиш, миллий манфаатлардан келиб чиққан ҳолда умумбашарий муаммоларга ёндашиш, мамлакатимиз хавфсизлиги ва мудофаа салоҳиятини кучайтириш, очиқ, прагматик ва фаол ташқи сиёсат олиб бориш назарда тутилди.                                                                                Хулоса қилиб шуни айтиш мумкинки, бу каби ислоҳотлар келгусида инсон, унинг ҳуқуқ ва эркинликлари, қонуний манфаатлари муҳофазасини кучайтириш, ишларни судда кўриш сифатини оширишга хизмат қилади.

 

Зоҳид Эшмирзаев, Шаҳрисабз туманлараро иқтисодий суди раиси

Янги Ўзбекистон — янги суд принципи доирасида амалга оширилаётган ислоҳотлар замирида инсон манфаатлари

Кейинги йилларда аҳолининг одил судловга эришиш имкониятларини янада кенгайтириш учун инсоннинг қадр-қиммати устуворлигини таъминлашга қаратилган муҳим ислоҳотлар амалга оширилди.

Хусусан, мамлакатимизда суд-ҳуқуқ тизимини янада такомиллаштириш, фуқаролар ва тадбиркорларнинг ҳуқуқлари ҳамда қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш чораларини кучайтириш, одил судловни самарали таъминлаш бўйича изчил ишлар олиб борилди. Олиб борилган ишлар натижасида одил судловни амалга ошириш жараёнида шахсларнинг ҳуқуқлари ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш даражаси янги босқичга чиқди.

Шунингдек, бугунги кунда суд қарорларининг қонунийлиги, асослилиги ва адолатлилигини текшириш институтини такомиллаштириш орқали процессуал кодексларга фуқаролар учун қулай ҳамда соддалаштирилган тартибни яратишга қаратилган тегишли ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди.

Бундан ташқари янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституциясида суд ҳокимиятининг мустақил ҳолда иш юритишига ва судьялар муайян ишлар бўйича ҳисобдор бўлмаслигига оид конституциявий кафолатлар белгилаб қўйилганлиги судлар фаолияти самарадорлигини ошириш йўлидаги яна бир муҳим қадам бўлди.

Мазкур конституциявий кафолатларни ҳаётга тўлақонли татбиқ этиш, суд ҳокимиятининг мустақиллиги кафолатларини янада мустаҳкамлаш мақсадида судлар раисларининг халқ депутатлари маҳаллий Кенгашларига бир йилда камида бир марта ахборот тақдим этиши ҳақидаги қоидани бекор қилиш, шунингдек, суд қарорларини қайта кўриш институти такомиллаштирилганлиги муносабати билан ягона суд амалиётини таъминлаш, қонунчиликдаги айрим бўшлиқларни ва зиддиятларни бартараф этиш зарурияти юзага келди.

Шунга кўра, Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига суд ҳокимиятининг мустақиллиги кафолатларини мустаҳкамлашга, судлар фаолияти ҳақида жамоатчиликни хабардор қилишга ҳамда ягона суд амалиётини таъминлашга қаратилган ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида қабул қилинган 943-сонли Қонун билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига судлар раисларининг халқ депутатлари маҳаллий Кенгашларига бир йилда камида бир марта ахборот тақдим этиши ҳақидаги қоидани бекор қилишни, ўз навбатида судларнинг ўз фаолияти тўғрисида жамоатчиликни ҳар чоракда оммавий ахборот воситалари орқали хабардор қилиб боришини, шунингдек, суд қарорларини қайта кўриш институти такомиллаштирилганлиги муносабати билан ягона суд амалиётини таъминлашни назарда тутувчи ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди.

Хулоса ўрнида айтганда, ушбу Қонун суд ҳокимиятининг мустақиллиги кафолатларини янада мустаҳкамлашга, жамиятнинг судлар фаолияти тўғрисида мунтазам ахборот олиши учун мустаҳкам ҳуқуқий асосларни яратишга, судьялар зиммасига одил судловни амалга ошириш билан боғлиқ бўлмаган бирор-бир мажбурият юклатилишининг олдини олишга ҳамда улар фаолиятининг шаффофлигини таъминлашга, шунингдек қонунчиликдаги айрим бўшлиқлар ва зиддиятларни бартараф этишга хизмат қилади.

 

Ориф Қурбонов, Қашқадарё вилоят суди иқтисодий ишлар бўйича судьяси

Коррупцияга қарши кураш – бугуннинг талаби

Маълумки, коррупция фуқароларнинг тенг ҳуқуқларига ва имкониятларига путур етказиб, давлат органларига, ҳуқуқни муҳофаза қилувчи тизимга ва давлат бошқарувига нисбатан фуқароларнинг ишончини пасайтиради. Шунингдек, коррупция иқтисодиётнинг самарадорлигини пасайтириб, давлат хизматларини тақсимлашда ёки молиявий манбаалардан фойдаланишда адолатсизликка олиб келади.

Шу сабабли, коррупцияга қарши курашиш нафақат давлатнинг ижтимоий ва иқтисодий тараққиёти учун, балки жамиятда адолат ва қонун устуворлигини таъминлаш учун ҳам муҳим аҳамиятга эга.

2025 йилнинг 5 март куни Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев раислигида коррупциянинг олдини олиш бўйича ишлар натижадорлиги ва келгусидаги устувор вазифаларга бағишланган кенгайтирилган йиғилиш бўлиб ўтди.

Унда Президентимиз томонидан ислоҳотлар ҳал қилувчи босқичга кираётган ҳозирги вақтда юртимизда коррупциядан холи муҳит яратиш бўйича ишларга баҳо берилиб, келгуси вазифаларни аниқ белгилаб олиш зарурлиги таъкидланди. Барча соҳа ва йўналишлар бўйича тўхталиб ўтилди.

Хусусан, сўнгги йилларда мамлакатимиз суд тизимидаги амалга оширилган ислоҳотлар таҳлил қилиниб, коррупцияга қарши курашишда судларнинг ўрни юксак эканлиги таъкидланди. Аммо, мазкур тизимда ҳали ҳам бир қатор камчилик ва муаммолар мавжуд эканлиги айтиб ўтилди.

Давлатимиз раҳбари суд тизимида коррупциявий хавф-хатарларнинг олдини олиш, одил судлов сифати ва самарадорлигини ошириш доимо диққат марказида бўлиши зарурлигини таъкидлади. Сўнгги йилларда судлар мустақиллигини таъминлаш бўйича катта ислоҳотлар амалга оширилди.

Бироқ, судьяларни мажлисга чақириш, уларга ваколатига кирмайдиган вазифаларни юклаш ҳолатлари ҳам учраб тургани қайд этилди.

Қолаверса, айрим идоралар томонидан судга таъсир ўтказишга уринишлар ҳали-ҳануз давом этаётгани кўрсатиб ўтилди. Судлар фаолиятига ҳар қандай аралашиш одил судловга соя солиш, деб баҳоланиши, бу бўйича сўров ҳам, жавобгарлик ҳам қаттиқ бўлиши ҳақида айтиб ўтилди.

Одил судловни амалга оширишда адвокатлар ўрни жуда муҳим. Бу борада адвокатларга ҳимоясидаги фуқарога ўз вақтида ҳуқуқий ёрдам кўрсата олишлари учун имконият яратиш кераклиги қайд этилди.

Йиғилиш давомида судлар фаолиятнинг самрадорлигини ошириш, суд жараёнларини аҳолига янада яқинлаштириш, суд ҳокимиятининг халқ олдида ҳисобдорлигини ошириш ва коррупция хавфини пасайтириш бўйича фуқароларнинг фаол иштирокини таъминлаш муҳим эканлиги қайд этилди.

Юртбошимизнинг йиғилиш давомидаги таъкидлари суд-ҳуқуқ тизимида олиб борилаётган ислоҳотларнинг самарали давом этишига, жамиятимизда адолат ва қонун устуворлигининг мустаҳкамланишига хизмат қилиши шубҳасиз.

 

Анвара Тошканова, суд фахрийси

УСТОЗЛИК МАСЪУЛИЯТ, ШОГИРДЛИК БАХТ

Ҳаётимизда амал қилинмаса, мақсадга етиб бўлмайдиган ёзилмаган қонунлар бор. Шулардан бири устоз ва шогирдлик муносабатидир.

Устоз ва шогирд муносабатлари халқимиз орасида бир неча асрлардан буён шаклланиб келган юксак қадриятдир. Устоз ва шогирдлик одоби, қадрияти, мулоқот шартлари ана шундай ёзилмаган қонунлар шаклида неча асрлардан буён яшаб келмоқда.

Ҳар бир касбда устоз билан камолотга етамиз. Устоз кўрмаган шогирд ҳар мақомга йўрғалар, деган кинояли, аммо пурмаъно ҳикмат бекорга пайдо бўлмаган.

Устоз ва шогирдлик ришталари жуда нозик бўлиб, сал қалтис ҳаракат қилинса, узилиши, кейинчалик уланганда ҳам тугун қолиши мумкин. Ана шундай ҳол юз бермаслиги учун, аввало, шогирд устозига чексиз меҳр қўйиши, ишониши, унинг ҳар бир сўзи, ҳаракатини тушуниши, унга риоя қилиши лозим. Чунки, улуғлар айтганидек, устозларни рози қилган, уларнинг дуосини олган киши ҳеч қачон кам бўлмайди.

Бугунги кунда устоз-шогирдлик анъаналари кўплаб меҳнат жамоаларида, шу жумладан, давлат идораларида ҳам қўлланиб келинмоқда.

Жиноят ишлари бўйича Китоб туман судида ҳам судья ва суд ходимлари ўртасида устоз ва шогирд анъаналари мустаҳкам йўлга қўйилган. Чунки судьяларнинг масъулияти азалий ва абадийдир.

Судья қанчалик муваффақиятга эришиши, юзи ёруғ, қадри ва обрўси баланд бўлиши унинг билими, тажрибаси, ўз устида ишлаши, қолаверса ҳалоллигига боғлиқ. Инсон доимо ҳақ ва ҳақиқатга эҳтиёж сезади. Шунинг учун адолат тушунчаси макон ва замон танламайдиган энг олий мезондир.

Бугун фаолият юритаётган судьялар йиллар давомида йиғилган билим ва кўникмаларини, касбий тажрибаларини, шунингдек устозлари яратган улуғ мактаблар салоҳиятини ўз навбатида шогирдларига бекаму куст сингдириши лозим. Шундагина билимли ва тажрибали, ҳалол ва виждонли судьялар шаклланиб, тизимнинг келажаги ёрқин бўлиб, жамиятда адолат барқарор бўлади.

Катта ҳаётий тажриба ва юксак касбий билимга эга судьялар ёш суд ходимларининг ватанпарварлик, ҳар бир вазифага масъулият билан ёндашиш, мунтазам равишда ўз устида ишлаш каби фазилатларини шакллантириш орқали уларнинг билим ва тажрибаларини ошириб бормоқда. Чунки, ҳар бир соҳада бўлгани каби суд тизимининг ривожи ҳам айнан ёш кадрлар, яъни шогирдлар салоҳиятига боғлиқдир.

Устоз ва шогирд анъаналарини сақлаб қолиш, ривожлантириш, янги босқичларга кўтариш фақат ва фақат яхшиликка, келгусида ўз касбига содиқ ва фидоий ходимлар тайёрлашга хизмат қилади. Зеро, Абдулла Авлоний бежизга “Ҳар бир миллатнинг саодати, давлатнинг тинчи ва роҳати ёшларнинг яхши тарбиясига боғлиқдир”, – деб таъкидламаган. Чунки келажаги буюк давлат учун комил, ҳар томонлама етук ва баркамол, маънан ва ахлоқан пок, ватанпарвар ва халқпарвар инсонлар сув ва ҳаводек муҳимдир.

 

Адҳам АБДИЕВ, Жиноят ишлари бўйича Китоб туман судининг судья ёрдамчиси

Ер майдонларини ўзбошимчалик билан эгаллаш тегишли жавобгарликка сабаб бўлади

Маълумки, Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 68-моддасида ер, ер ости бойликлари, сув, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ҳамда бошқа табиий ресурслар умуммиллий бойликдир, улардан оқилона фойдаланиш зарур ва улар давлат муҳофазасидадир.

Ер қонунда назарда тутилган ҳамда ундан оқилона фойдаланишни ва уни умуммиллий бойлик сифатида муҳофаза қилишни таъминловчи шартлар асосида ва тартибда хусусий мулк бўлиши мумкин.

Судларда кўрилаётган ишлар шуни кўрсатмоқдаги, айрим фуқароларимиз томонидан ер майдонлари ўзбошимчалик билан эгаллаб, ҳар-хил иморатлар, ноқонуний қурилмалар қуриб олиб, ерларни фойдаланишга яроқсиз ҳолатларга келтириш ҳолатлари аниқланиб, ноқонуний қурилишларни буздириш ва ер майдонини дастлабки ҳолатга келтириш ҳақида суднинг ҳал қилув қарорлари чиқарилмоқда.

Ер майдонлари ўзбошимчалик билан эгаллаб олинишининг олдини олиш, ер майдонларини талон-торож қилиш борасида жазо чоралари кўчайтирилмоқда.

Жумладан, Ўзбекистон Республикаси Олий мажлиси Қонунчилик палатаси томонидан 2024 йил 30 июлда қабул қилинган, Сенат томонидан
2024 йил 23 октябрда маъқулланган “Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ер участкаларидан самарали фойдаланиш, соҳадаги ҳуқуқбузарликларнинг олдини олиш механизмларини такомиллаштиришга қаратилган ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги  Қонуни билан бир қатор қонун ҳужжатларига ўзгартиш ва қўшимчалар киритилди.

Қонунга кўра, Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодексига, Жиноят-процессуал кодексига, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига, Фуқаролик процессуал кодексига ҳамда “Давлат божи тўғрисида”ги ЎРҚ-600-сонли Қонунига тегишли ўзгартириш ва қўшимчалар киритилди.

Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 60-моддасининг санкциясида кўрсатилган жазо чораси  кўчайтирилиб, ер участкаларини ўзбошимчалик билан эгаллаб олиш, шу жумладан ушбу ер участкаларига нисбатан қонуний ҳуқуқлари мавжуд бўлмаган ҳолда улардан фойдаланиш — фуқароларга базавий ҳисоблаш миқдорининг ўттиз баравари, мансабдор шахсларга эса — етмиш баравари миқдорида жарима солишга сабаб бўлади.

Ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган, ажратилган ер участкасига туташ бўлган ва туташ бўлмаган ер участкаларида қурилиш ишларини амалга ошириш — фуқароларга базавий ҳисоблаш миқдорининг икки юз баравари, мансабдор шахсларга эса — тўрт юз баравари миқдорда жарима солишга сабаб бўлади, деб белгиланди.

Худди шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг
2291-моддасининг санкциясидаги жазо чоралари ҳам кучайтирилиб, ер участкаларини ўзбошимчалик билан эгаллаб олиш, шу жумладан, ушбу ер участкаларига нисбатан қонуний ҳуқуқлари мавжуд бўлмаган ҳолда улардан фойдаланиш, худди шундай ҳаракатлар учун маъмурий жазо қўлланилганидан кейин содир этилган бўлса — базавий ҳисоблаш миқдорининг уч юз бараваридан тўрт юз бараваригача миқдорда жарима ёки уч йилгача ахлоқ тузатиш ишлари ёхуд беш йилгача озодликни чеклаш ёки беш йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади.

Суғориладиган ер участкаларини уларда қурилиш ишларини амалга оширган ҳолда ўзбошимчалик билан эгаллаб олиш — базавий ҳисоблаш миқдорининг тўрт юз бараваридан олти юз бараваригача миқдорда жарима ёки беш йилдан етти йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади, деб белгиланди.

Ўзбекистон Республикаси Фуқаролик-процессуал кодекси янги 232-боб билан тўлдирилди.

232-боб. Ўзбошимчалик билан эгаллаб олинган, давлат мулкида бўлган ер участкасини қайтариш, ўзбошимчалик билан қурилган иморатни бузиб ташлаш тўғрисидаги ишларни юритишнинг ўзига хос хусусиятлари деб номланиб, ушбу бобда ер майдонларини ўзбошимчалик билан эгаллаб олиш ҳолатлари бўйича судларга киритилган даъво аризаларни фуқаролик ишлари бўйича судларда кўриб чиқишнинг янги тартиби белгилаб берилди.

Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, давлатнинг бир қарич ер майдонини ҳам ўзбошимчалик билан эгаллаб олиш, турли хил ноқонуний иморатлар қуриш қонун билан тегишли жавобгарликка тортишга асос бўлади.

 

Хуршид Мухторов, Фуқаролик ишлари бўйича Касби туманлараро суди раиси  

Коррупция салбий иллат

Мамлакатимизда коррупцияга қарши кураш борасида муҳим ислоҳотлар амалга ошириб келинмоқда. Бироқ, ечими топилиши лозим бўлган муаммолар ҳануз долзарб бўлиб қолмоқда. Халқаро тажриба шуни кўрсатадики коррупцияни камайтириш учун ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг мустақиллигини таъминлаш, суд тизимининг шаффофлигини ошириш ва жамоатчилик иштирокини кенгайтириш муҳим аҳамиятга эга.

Муҳтарам Президентимиз раислигида коррупцияни олдини олиш бўйича ишлар натижадорлиги ва келгусидаги устувор вазифаларни амалга ошириш юзасидан ўтказилган коррупцияга қарши курашиш бўйича миллий кенгашнинг кенгайтирилган йиғилишида бу иллатга қарши курашиш умуммиллат ва виждон ишига айланиши кераклигига алоҳида урғу бериб ўтилди.

Хусусан, судлар фаолиятига ҳар қандай аралашиш – бу одил судловга соя солиш деб баҳоланиши ҳамда бу бўйича сўров ҳам, жавобгарлик ҳам қаттиқ бўлиши ҳақида айтиб ўтилди.

Айниқса, кадрларда фидойилик, иллатларга қарши курашишда ҳамжиҳатлик етишмаётгани бу борадаги энг катта камчилик сифатида кўрсатиб ўтилди.

Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 7 декабрдаги “Судьяларнинг чинакам мустақиллигини таьминлаш ҳамда суд тизимида коррупциянинг олдини олиш самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги Фармонида давлат сиёсатининг асосий йўналишлари белгилаб берилган эди.

Мазкур Фармон ижроси юзасидан ўтган қарийб 5 йил мобайнида судьяларнинг одил судловни амалга ошириш бўйича касбий фаолиятини ҳар қандай кўринишдаги ташқи таъсирлардан ҳимоя қилишни таъминлайдиган ҳуқуқий механизмлар яратилди, судьялар ва суд аппарати ходимлари орасида коррупция ҳолатларини олдини олиш ва барвақт аниқлашга қаратилган тизим йўлга қўйилди. Лекин, чинакам янги суд ҳокимиятига эришиш, фуқароларнинг одил судловга бўлган ишончини ошириш, суд тизимида коррупцияга қарши курашиш, пировардида Конституция ва қонунлар устуворлигини таьминлаш йўлида ҳар бир соҳада ҳали зиммамизда кўп вазифалар турганлиги давлатимиз раҳбари томонидан чуқур ва атрофлича таҳлил қилиб берилди.

Ўйлайманки, коррупцияга қарши курашиш, унинг ҳар қандай кўринишларига нисбатан муросасиз муносабатда бўлиш – бу фақат давлатнинг масъулияти эмас. Унга қарши ҳар биримиз, ҳар қайси суд ходими, жамият онгли равишда курашиши лозим. Судьянинг ва суд ҳокимиятининг мустақил бўлишига фақат қонунлар қабул қилиш билан тўла эришиб бўлмайди. Бунинг учун эса судьянинг мустақил бўлиши унинг ҳуқуқи эмас, балки мажбуриятига айланиши керак.

Шу маънода давлатимиз раҳбари томонидан билдирилган фикр-мулоҳазалар ва таклифлар ҳар бир судьяда, ҳар бир суд ходимида бу иллатга қарши онгли равишда виждонан курашиш иммунитетини шакллантиришда, ҳалоллик вакцинасини сингдиришда дастурамал бўлиб хизмат қилиши лозим.

 

Нодир Хўжақулов, Қашқадарё вилояти судлари судьялари малака ҳайьати аъзоси

Коррупция – бугуннинг долзарб масаласидир

Коррупция нафақат давлат ва иқтисодиётга, балки жамиятнинг ижтимоий ва маданий ривожланишига, келажагига ҳам катта таъсир кўрсатади. У давлат ва жамиятга нисбатан ишончни пасайтириб, одамлар орасида тенгсизлик, адолатсизлик ва табақачиликнинг ривожланишига сабаб бўлади.

Коррупцияга қарши самарали курашиш жамиятнинг барқарорлигини ва тараққиётини таъминлайди. Ушбу масалага етарлича эътиборнинг қаратилиши ҳар бир фуқаро ва давлат ташкилотларининг ўз вазифаларини адолат ва шаффофлик билан бажаришини таъминлайди, давлат ҳар соҳада ривож топади, тараққий этади.

Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев раислигида коррупциянинг олдини олиш бўйича ишлар натижадорлиги ва келгусидаги устувор вазифаларга бағишланган кенгайтирилган йиғилиш ҳам мазкур мавзуларни ўз ичига олди.

Унда ислоҳотлар ҳал қилувчи босқичга кираётган ҳозирги вақтда юртимизда коррупциядан холи муҳит яратиш бўйича ишларга баҳо бериб, келгуси вазифаларни аниқ белгилаб олиш зарурлигини таъкидланди.

Президентимиз юртимизда коррупциянинг олдини олиш ва унга қарши курашиш бўйича аниқ тизим яратилганлиги, алоҳида қонунлар қабул қилиниб, Парламент палаталарида масъул қўмиталар, Коррупцияга қарши курашиш бўйича миллий кенгаш ва агентлик ташкил қилинганлиги, энг муҳими, жамиятда коррупция муаммосини жамоатчилик муҳокамасига олиб чиқадиган очиқ тизим, очиқ муҳит яратилгани, айниқса, оммавий ахборот воситаларининг бу борадаги ўрни ва таъсири ортиб бораётгани ва қувонарлиси очиқлик бўйича халқаро рейтинглардаги мамлакатимизнинг ўрни 138 поғонага яхшиланиб, Марказий Осиёда биринчи, дунёда 30-ўринга кўтарилганлиги қайд этилди

Йиғилишда давлатимиз раҳбари суд тизимида коррупциявий хавф-хатарларни олдини олиш, одил судлов сифати ва самарадорлигини ошириш доимо диққат марказида бўлиши зарурлигини таъкидлади. Сўнгги йилларда судлар мустақиллигини таъминлаш бўйича катта ислоҳотлар амалга оширилганлигини эътироф этаркан, айрим идоралар томонидан судга таъсир ўтказишга уринишлар ҳали-ҳануз давом этаётганлигини айтиб ўтди.

Шунингдек, судлар фаолиятига ҳар қандай аралашиш одил судловга соя солиш, деб баҳоланиши ва бу бўйича сўров ҳам, жавобгарлик ҳам қаттиқ бўлишини эслатиб ўтди.

Эътироф этиш жоиз, Президентимиз раҳбарлигида амалга оширилган ислоҳотлар коррупцияга қарши курашиш соҳасида муайян ютуқларга эришишга имкон берди. Бу жараённинг келгусида босқичи аниқ ва самарали чоралар асосида ривожланишга йўналтирилган. Мазкур йиғилишда айтиб ўтилган устувор вазифалар коррупцияга қарши курашишда тўсқинликларни аниқлаш ва бартараф этишда муҳим ҳисобланади.

 

Қаҳрамон Боймуродов, Қашқадарё вилояти судлари судьялари малака ҳайьати аъзоси

КОРРУПЦИЯГА ҚАРШИ КУРАШ: СУД-ҲУҚУҚ ТИЗИМИДАГИ ИСЛОҲОТЛАР ЯНГИ БОСҚИЧДА

Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев раислигида 2025 йил 5 март куни коррупцияга қарши курашиш бўйича муҳим йиғилиш бўлиб ўтди. Ушбу тадбирда давлат бошқаруви, иқтисодиёт, ҳуқуқ ва суд тизимидаги коррупциявий хавфларни бартараф этиш масалалари кенг муҳокама қилиниб, тизимли ислоҳотларнинг натижалари таҳлил қилинди.

Йиғилишда суд тизимидаги сўнгги йилларда амалга оширилган ислоҳотлар таҳлил қилинар экан, коррупцияга қарши курашишда судларнинг ҳал қилувчи ўрни борлиги яна бир бор таъкидланди. Бироқ, ушбу соҳада ҳали ҳам тизимли камчилик ва муаммолар мавжудлиги қайд этилди.

Хусусан, суд қарорларининг ижроси, судлар фаолиятининг очиқлиги ва суд ҳокимиятининг мустақиллиги каби масалалар ҳанузгача жамоатчилик орасида турли саволларга сабаб бўлаётгани айтилди. Шу нуқтаи назардан, коррупциявий омилларни бутунлай йўқотиш бўйича қатъий чоралар кўрилиши белгилаб берилди. Энг аввало, судьялар фаолиятининг мутлақо мустақил бўлишини таъминлаш, ҳар қандай босим ва ноқонуний таъсир эҳтимолини йўқ қилиш, суд жараёнларида тарафларнинг ҳуқуқ ва манфаатлари тенглигини кафолатлаш муҳимлиги таъкидланди. Буларнинг барчаси жамиятда қонун устуворлиги ва адолатни таъминлашга хизмат қилиши лозим.

Рақамлаштириш жараёнларини янада жадаллаштириш – суд-ҳуқуқ тизимидаги коррупцияга қарши курашнинг энг самарали воситаларидан биридир. Суд тизимида электрон ҳужжат айланишини кенг жорий этиш, барча суд қарорларини ягона электрон платформада жамлаш, судьялар фаолияти ва суд мажлисларининг мониторингини юритиш орқали коррупциявий омилларни камайтириш мумкин. Шу билан бирга, коррупциявий жиноятлар билан боғлиқ суд ишларини махсус мониторинг қилиш ва уларнинг натижалари юзасидан очиқ ҳисоботлар эълон қилиб бориш зарурлиги, ушбу чора-тадбирлар коррупция хавфини камайтириш билан бирга суд тизимининг самарадорлигини оширишга хизмат қилиши ҳам йиғилишда таъкидлаб ўтилди.

Жамоатчилик назоратини кучайтириш ва фуқароларнинг суд қарорларига бўлган эътирозларини тезкор ва қулай шаклда кўриб чиқиш механизмини ишлаб чиқиш бўйича янги ташаббуслар илгари сурилди. Юртбошимиз суд жараёнларини аҳолига янада яқинлаштириш, суд ҳокимиятининг халқ олдида ҳисобдорлигини ошириш ва коррупция хавфини пасайтириш бўйича фуқароларнинг фаол иштирокини таъминлаш муҳимлигини қайд этди.

Шунингдек, коррупция билан боғлиқ суд ишларини юритишда ягона ёндашувни шакллантириш, суд қарорларининг шаффофлиги ва адолатлилигини таъминлаш мақсадида халқаро тажрибани ўрганиш ва мослаштириш чоралари белгиланди.

Йиғилиш якунида коррупцияга қарши курашиш бўйича тизимли чора-тадбирлар изчил давом эттирилиши, суд-ҳуқуқ тизимида янада чуқур ислоҳотлар олиб борилиши ҳамда коррупцияга қарши курашда ҳуқуқий ва институционал ёндашувлар такомиллаштирилиши лозимлиги белгиланди.

Хусусан, коррупцияга оид суд ишларининг натижалари ҳақида мунтазам очиқ ҳисобот бериш, давлат бошқаруви ва суд тизими фаолиятига оид барча маълумотларнинг очиқлигини таъминлаш, фуқаролар учун суд хизматларини янада қулайлаштириш бўйича аниқ вазифалар белгилаб олинди.

Мазкур йиғилиш жараёнида Президентимиз томонидан илгари сурилган ташаббуслар суд-ҳуқуқ тизимидаги ислоҳотларнинг чуқурлашишига, адолат ва қонун устиворлигининг мустаҳкамланишига хизмат қилади. Узоқ муддатли истиқболда бу ёндашув нафақат коррупцияни камайтириш, балки мустаҳкам ҳуқуқий давлат барпо этишда муҳим ўрин тутади.

 

Аҳрор Ғоппоров, Қашқадарё вилоят судлари судьяларининг малака ҳайъати раиси

Skip to content