Category Archives: Мақолалар

Президент мурожаатномаси: сарҳисоб ва кейинги усутувор вазифалар йўл харитаси

Мурожаатномада белгилаб берилган энг устувор вазифалар, барча соҳада қилиниши лозим бўлган ўзгариш ва янгиланишлар буюк халқимиз келажаги ва манфаати учун хизмат қилиши ҳеч кимга сир эмас.

Унда давлат ва жамиятимизни кенг қамровли ислоҳ қилиш юзасидан барча соҳаларни янада тараққий топтириш бўйича стратегик ва устувор ғоялар, уларни амалга ошириш учун аниқ чора-тадбирлар белгилаб берилди.

Мурожаатномада давлатимиз раҳбари 2026 йилни “Маҳаллани ривожлантириш ва жамиятни юксалтириш йили” деб эълон қилди.

Зотан, жамият ва давлатнинг тараққиётини “инсон – хонадон – маҳалла – туман – вилоят – республика” тамойилига асосланган барқарор ривожланиш орқали таъминлаш мумкин.

Анжуманда Президентимиз барча соҳалар бўйича жамиятимиз ҳаётини, фуқароларимизнинг фаровон турмушини таъминлашга доир муҳим масалаларга алоҳида эътибор қаратди.

Хусусан, юртимизда қонун устуворлигини таъминлаш ва суд-ҳуқуқ соҳасини такомиллаштириш масалаларга алоҳида тўхталиб, келгусидаги вазифалар ҳақида сўз юритилиб, терговни рақамлаштириш орқали инсон ҳуқуқлари ҳимояси кучайтирилиши, бунда, жиноят ҳақидаги аризани қабул қилишдан бошлаб, ишни судга ўтказишгача бўлган босқичларга сунъий интеллект технологиялари жорий этилиши ва инсон омили қисқартирилиши маълум қилинди.

Шунингдек, 2026 йилдан санкция ва мажбурлов чораларини ўзгартириш ҳамда бекор қилиш ваколатлари тергов судьяларига берилиши ҳақида билдирилган таклифлар, шахснинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларига риоя этилиши устидан суд назоратини амалга ошириш йўлида муҳим аҳамият касб этади.

Яна бир таклиф суд қарори ижроси билан боғлиқ бўлди. Чунки, суд қарорлари ижросини сўзсиз таъминламай туриб, фуқаро ва тадбиркорлар ҳуқуқининг ишончли тикланишига эришиб бўлмаслиги сир эмас.

Шу сабабли мажбурий ижро жараёнига самарали муқобил механизмларни киритиш, бу тизимга ҳам сунъий интеллект технологиялари жорий этилиши маълум қилинди.

Ҳозирда нафақат юритимизда, балки бутун дунёда долзарб муаммолардан бирига айланган гиёҳвандлик ҳам Президентмизнинг эътиборида бўлди.

Бу борада, давлатимиз раҳбари “Юртимиздаги ҳар бир бола, ҳар бир ёш бизнинг фарзандимиз, уларни гиёҳвандлик чангалига ташлаб қўйишга асло йўл қўймаймиз, гиёҳвандликни таг-томири билан буткул йўқотиш, ёшларимизда кучли маънавий-руҳий иммунитетни шакллантириш бўйича барча куч ва имкониятларимизни сафарбар қиламиз, энди наркожиноятларга қарши курашиш умуммиллий ҳаракатларга айлантирилиб, жамиятда бу иллатга муросасиз муҳит яратилади. Бу – Президентнинг топшириғи! Бу – ота-оналарнинг хоҳиш-истаги! Бу – жамиятнинг талаби!”-деб қатъий фикрларини билдирди.

Яна бир муҳим масала, хотин-қизлар ва болаларни турли зўравонликдан ҳимоя қилишга бағишланди. Шу сабабли, Президентимиз томонидан аёллар ва болаларга нисбатан зўравонликнинг олдини олиш бўйича республика мувофиқлаштирувчи кенгашига барча давлат идоралари ва кенг жамоатчиликни сафарбар қилган ҳолда бундай салбий ҳолатларга барҳам бериш бўйича самарали ишлайдиган тизим яратиш топширилди.

Коррупцияга қарши кураш ҳам бу сафар Президентимизнинг алоҳида эътиборида бўлди ва комплаенс ва коррупцияга қарши ички назоратни кучайтириш, барча идораларда комплаенс ва коррупцияга қарши ички назоратга масъул ўринбосар лавозими жорий этиш ҳақида таклиф киритиб, бу иллатга қарши курашиш бўйича 2026 йилда кескин ишлар амалга оширилишини билдирди.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, Президентимиз мурожаатномасида белгиланган вазифаларнинг бажарилиши ҳеч шубҳасиз буюк халқимизнинг орзуларини рўёбга чиқариш ва муносиб турмуш шароитларини яратишга, юртимизнинг жаҳон ҳамжамиятида муносиб ўрин эгаллашига хизмат қилади.

Шаҳзод Бахтиёров Жиноят ишлари бўйича Деҳқонобод туман суди раиси

Саддам Орзиқулов, Қашқадарё вилоят суди кадрлар бўлими бош консультанти

Қарз ундириш ҳақидаги даъво аризаларнинг статистик таҳлили

Қарз шартномасига асосан бир тараф қарз берувчи, иккинчи тараф қарз олувчига пул ёки ашёларни мулк қилиб беради. Қарз олувчи эса қарз берувчига бир йўла ёки бўлиб-бўлиб, ўшанча пулни ёки қарзга олинган ашёларни қайтариб бериш мажбуриятини олади. Натижада пул маблағи ёки ашё бир шахсдан иккинчи шахсга ўтади. Бунда ҳар икки тарафнинг ҳам ҳуқуқ ва бурчлари вужудга келади.

Қарз шартномасининг ўзига хос ҳуқуқий белгилари ва бошқа битимлардан фарқли жиҳатлари мавжуд. Биринчидан, қарз шартномаси реал шартномадир. Чунки тарафлар ўртасида ҳуқуқ ва бурчлар шартнома предмети бўлган пул ёки ашёнинг топширилиши вақтидан эътиборан вужудга келади ва шартнома ҳам пул топширилган вақтдан кучга киради. Яъни бундай шартнома тарафлар ўртасида имзоланган вақтда эмас, балки пул маблағи ёки ашё бир шахсдан иккинчи шахсга топширилган пайтда тузилган ҳисобланади.

2025 йилнинг биринчи ярмида қарз ундириш ҳақидаги даъво аризаларнинг статистик таҳлилига эътибор қаратадиган бўлсак, Қашқадарё вилоят судининг фуқаролик ишлари бўйича туманлараро судлари томонидан 2025 йилнинг биринчи ярмида қарз ундириш билан боғлиқ жами 931 та фуқаролик иши кўриб чиқилган.

Шундан, 787 таси ёки 84,4 фоизи қаноатлантирилган;

55 таси ёки 5,4 фоизи қаноатлантиришдан рад қилинган;

81 таси ёки 8,7 фоизи кўрмасдан қолдирилган.

Фуқаролик ишлари бўйича туманлараро судлари томонидан 2024 йилнинг биринчи ярмида мазкур тоифадаги ишлар билан боғлиқ 578 та, 2025 йилнинг биринчи ярмида 931 та фуқаролик ишлари кўрилган.

Статистик маълумотлар мазкур тоифадаги ишлар 2025 йилнинг биринчи ярмида 2024 йил биринчи ярмига нисбатан жами 353 тага ёки 37,9 фоизга кўпайганлигини кўрсатади.

Шерзод Тўхтаев, Қашқадарё вилоят судининг фуқаролик ишлари бўйича  судьяси

Болаларни зўровонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилишнинг ҳуқуқий асослари

Сўнгги маълумотларга кўра дунё бўйича 14 ёшгача бўлган болаларнинг 69 фоизи тарбия жараёнида зўравонликка дуч келган. Глобал миқёсда ҳар уч боладан иккитаси шафқатсиз тарбия усулларидан азият чекади. Болаларга нисбатан зўравонлик эса бу жиддий муаммо бўлиб, бу уларнинг соғлиғи, ривожланиши ва келажагига таҳдид солади.
Ўзбекистон Республикасининг «Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида»ги қонуни зўравонликнинг 6 та шаклини белгилайди ва уларни тақиқлайди.
Жумладан, жисмоний, руҳий, жинсий зўравонликлар, эксплуатация, ғамхўрлик кўрсатмаслик ҳамда буллинг (таъқиб этиш) тақиқланади.
Бундай ҳолларда, яъни, зўравонлик қурбони бўлганда ёки унга дуч келиш хавфи бўлса, дарҳол ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари ҳамда «Инсон» ижтимоий хизматлар марказларига мурожаат қилиш керак бўлади.
Ўзбекистон Республикаси Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексининг 59-2-моддаси ва Жиноят кодексининг 126-1-моддасида болага нисбатан оилавий (маиший) зўравонлик қилганлик учун жавобгарлик нормаси белгиланган.
Амалдаги нормада эр-хотин ёки оилада бирга яшовчи бошқа шахсларга нисбатан оилавий (маиший) зўравонлик қилганлик учун жиноий жавобгарлик назарда тутилган бўлса-да, бу ҳаракатларни болага нисбатан содир этганлик учун жавобгарлик назарда тутилмаган эди.
Шунингдек, Жиноят-процессуал кодексининг 583-моддаси “Оилавий (маиший) зўравонлик билан боғлиқ ишлар юзасидан ярашув тўғрисидаги ариза суд муҳокамасининг исталган босқичида, аммо суд алоҳида хонага (маслаҳатхонага) киришидан олдин берилиши мумкин” мазмунидаги иккинчи қисм билан тўлдирилди. Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексда ҳам болага нисбатан оилавий (маиший) зўравонлик қилганлик учун жавобгарлик белгиланди.
ЖССТ томонидан тақдим этилган маълумотларда ҳар йили дунё болаларининг ярмидан кўпи зўравонликка учраши, 25 фоиздан 50 фоизгача болалар таҳқирлаш қурбонига айланиши, ўғил болалар ўртасида зўравонлик кўпинча ўқотар ёки бошқа қурол ишлатилган ҳолда содир бўлиши ва бу ўлимнинг асосий сабаби ҳисобланиши қайд этилган.
Хўш, Ўзбекистонда болаларни зўравонлик ва тазйиқдан асраш борасида қандай чора-тадбирлар кўрилмоқда?
Мамлакатимизда боланинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини таъминлаш, ҳаёти ва соғлиғини, қадр-қимматини муҳофаза қилиш, унинг камситилишига йўл қўймаслик, ёш авлоднинг жисмоний, интеллектуал, маънавий ва ахлоқий камол топишига кўмаклашиш давлат сиёсатининг устувор йўналишлари сифатида қаралмоқда. Болалар мажбурий меҳнатига бутунлай чек қўйилди, меҳнатга маъмурий тарзда мажбурлаш учун жавобгарлик кучайтирилди. Етим болалар ва ота-онасининг қарамоғидан маҳрум бўлган болаларни ижтимоий ҳимоя қилиш тизими такомиллаштирилди.
Ўзбекистон Республикасининг 2024 йил 14 ноябрдаги “Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонунига кўра, боланинг ҳаётига, соғлиғига, жинсий дахлсизлигига, шаънига, қадр-қимматига ҳамда қонун билан ҳимоя қилинадиган бошқа ҳуқуқлари ва эркинликларига тажовуз қиладиган, жисмоний ёки руҳий азоб етказаётган ёки етказиши мумкин бўлган ҳамда асосий эҳтиёжларига зид бўлган, шу жумладан телекоммуникация тармоқларидан ва Интернет жаҳон ахборот тармоғидан фойдаланган ҳолда амалга ошириладиган, қасддан содир этиладиган ҳаракат (ҳаракатсизлик) болаларга нисбатан зўравонлик деб эътироф этилади.
Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги матбуот хизматининг маълум қилишича, Ўзбекистон Республикасининг “Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонуни болаларга нисбатан зўравонликнинг қуйидаги 6 та шаклини белгилайди ҳамда уларни содир этишни тақиқлайди.
Хусусан, жисмоний зўравонлик – уриш, тан жароҳати етказиш, болани жисмоний азобга дучор қилиш, руҳий зўравонлик – ҳақоратлаш, таҳқирлаш, таҳдид қилиш, болани камситиш, жинсий зўравонлик – болаларнинг жинсий дахлсизлигига тажовуз қилиш, барча шаҳвоний хатти-ҳаракатлар киради.
Эксплуатация – болаларни мажбуран ишлатиш, одам савдоси, меҳнатга ёки никоҳга мажбурлаш, ғамхўрлик кўрсатмаслик – болани эътиборсиз қолдириш, унинг асосий эҳтиёжларини қондирмаслик, буллинг (таъқиб этиш) – болаларни мактаб ёки жамиятда камситиш, руҳий босим ўтказиш, ижтимоий тармоқларда таҳқирлаш ҳам шулар жумласидандир.
Эндиликда болаларга ҳам ҳимоя ордери бериш таклиф қилинмоқда. Ордер ваколатли орган томонидан зўравонликдан жабрланувчининг қонуний вакилига ёки болани ўз қарамоғига олган бошқа шахсга ҳамда зўравонликдан жабрланувчининг ўзига берилади. Ижтимоий ҳимоя миллий агентлик ҳолат юзасидан маълумотлар келиб тушган пайтдан бошлаб 24 соат ичида вазиятни баҳолаб, натижасига кўра ҳимоя ордерини беради ёки рад этади. Шу билан бирга, зўравонлик содир этган оилалар билан ишлаш институти ҳам жорий этилмоқда.
Ўзбекистон Республикасининг “Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида”ги қонунининг 11-моддасида боланинг ҳаёти ёки соғлиғига хавф туғилганидан, унинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатлари бузилганлигидан хабардор бўлган шахслар бу ҳақда бола ҳақиқатда турган жойдаги васийлик ва ҳомийлик органига маълум қилишлари, шундай маълумотлар олинган тақдирда, васийлик ва ҳомийлик органи боланинг ҳуқуқлари, эркинликлари ҳамда қонуний манфаатларини ҳимоя қилиш бўйича зарур чоралар кўриши шартлиги белгиланган. Бундан англашимиз мумкинки, болаларни биринчи навбатда зўравонликдан ҳимоя қилишимиз, агар бунинг имкони бўлмаса зўдлик билан ваколатли органларга мурожаат қилишимиз лозим.
Шуни яхши билишимиз керакки, болаларга нисбатан қилинаётган зўравонликка бепарволик ёки ҳиссий бефарқлик каби бошқа ҳаракатлар ҳам болаларга нисбатан зўравонлик деб ҳисобланади.
Болаларга нисбатан зўравонлик гувоҳи бўлган барча боланинг атрофидагилар болага қилинган шафқатсизлик учун жавобгардирлар.
ЮНИСEФ маълумотларига кўра:
Дунёда 2 ёшдан 14 ёшгача бўлган ҳар 10 боладан олтитаси ҳар куни жисмоний зўравонликка учрайди.
Ҳар 5 дақиқада бир бола зўравонликдан вафот этади.
Болаларга нисбатан зўравонлик ҳар қандай шароитда юз бериши мумкин бўлса-да, шуни билишимиз керакки, бола ёки ўспириннинг зўравонликка учраши эҳтимолини оширадиган баъзи бир хавф омиллари мавжуд.
Масалан, тўрт ёшгача бўлган болалар ва ўспиринлар юқори хавф остида. Худди шу нарса исталмаган, ота-онасининг умидларини қондирмайдиган, жисмоний ёки ақлий ногирон бўлган ёки кўп йиғлайдиган болалар билан ҳам содир бўлади.
Болалари билан алоқа ўрнатишда қийналган, болалигида ўзлари зўравонлик қурбонлари бўлган ёки ўз фарзандларининг ривожланишидан умидвор бўлмаган ота-оналар, уларнинг ўрнини босувчилар ёки қонуний вакилларнинг зўравонлик қилишлари хавфи юқори.
Бундан ташқари, уйдаги молиявий қийинчиликлар ва спиртли ичимликлар ёки гиёҳвандликка боғлиқлик хавф омиллари зўравонлик содир этишга сабаб бўлиши мумкин.
Ва ниҳоят, оиладаги зўравонлик шароитида яшайдиган, ўз жамиятида изоляцияни бошдан кечираётган оилаларда ҳам болаларга нисбатан зўравонлик хавфи катта.
Шубҳасиз, зўравонлик ҳолатлари болаларда жисмоний, руҳий, хулқ-атвор ва ижтимоий бузилишларни келтириб чиқаради.
Умуман олганда, болаларга нисбатан зўравонликнинг олдини олиш ҳукуматларнинг вазифаси бўлиб, улар оилаларга ёрдам бериш, ўқитиш ва қўллаб-қувватлаш дастурларини яратиши керак.
Агар болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатини билсангиз нима қилиш керак?
Агар сиз болаларга нисбатан зўравонлик қилингани ҳолатини билсангиз ёки унга шубҳа қилсангиз, ҳудудингиздаги болаларни ҳимоя қиладиганорганларга мурожаат қилинг.
Агар жисмоний зўравонлик ёки бепарволик боланинг ҳаётини бевосита хавф остига қўяди, деб ҳисобласангиз, иккиланмасдан ички ишлар ва прокуратура органларига қўнғироқ қилинг.
Афсуски, агар сиз бепарво бўлсангиз, болаларга нисбатан зўрлик йўқолмайди.
Бизни халқимиз азалдан болажон ва болаларни севувчи халқ хисобланади. Болаларга нисбатан зўравонлик ёки шафқатсизлик бу бола ёки болалар гуруҳига ота-она ёки тарбиячи томонидан жисмоний, жинсий ва ёки руҳий зўравонлик қилиниши ёки умуман бепарволикдир. Болаларга нисбатан зўравонлик ота-она ёки тарбиячининг болага ҳақиқий ёки потенциал зарар етказишига олиб келадиган ҳар қандай хатти-ҳаракат ёки ҳаракатсизликни ўз ичига олиши мумкин ва бу ҳолат одатда боланинг уйида ёки бола вақт ўтказадиган ташкилотлар, мактаблар ёки жамоат жойларида содир бўлади. Болаларга нисбатан зўравонлик ва болаларга нисбатан шафқатсиз муносабатда бўлиш атамалари кўпинча бир-бирининг ўрнида ишлатилади. Шунга қарамай, баъзи тадқиқотчилар болаларга нисбатан шафқатсиз муносабатда бўлиш атамасини бепарволик эксплуатация ва одам савдосини ўз ичига олувчи соябон сифатида кўришади. Турли юрисдикциялар шартли ҳисобот бериш, турли ҳолларда болаларни ўз оилаларидан ажратиш ёки жиноий айблов эълон қилиш учун болаларга нисбатан зўравонлик тушунчасининг турли таърифларига нисбатан ўз позицияларини ишлаб чиқишган.
Қонунга кўра, қуйидагилар болаларга нисбатан зўравонликнинг шаклларидир:
-жисмоний зўравонлик;
-жинсий зўравонлик;
-руҳий зўравонлик;
-ғамхўрлик кўрсатмаслик;
-эксплуатация қилиш;
-таъқиб этиш (буллинг).
Болаларга нисбатан зўравонликнинг барча шакллари тақиқланади ҳамда қонун билан таъқиб қилинади. Давлат болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан. Дунёда зўрлик ишлатиб содир этиладиган жиноятларнинг олдини олиш, шахс ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш бугунги кунда барча давлатлар учун муҳим аҳамият касб этадиган вазифалардан ҳисобланади.
Ҳаммамизга маълумки, сўнгги вақтларда аёллар, болаларни хўрлаш, уларга зўравонлик қилиш, тазйиқ ўтказиш ва уларни камситиш ҳолатларига тез-тез гувоҳ бўляпмиз.
Оилавий (маиший) зўравонликка нафақат вояга етган шахслар, балки болалар ҳам дучор бўлмоқда. Аммо амалдаги Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги ҳамда Жиноят кодексларининг тегишли моддалари диспозициясида оилавий (маиший) зўравонликнинг қурбони эр-хотин, собиқ эр-хотин, бир рўзғор асосида биргаликда яшаётган шахс ёки умумий фарзандга эга бўлган шахслар бўлиши мумкинлиги назарда тутилган бўлиб, бунга болалар киритилмаган эди.
Натижада оилавий (маиший) зўравонликка учраган болаларга нисбатан жиноят ишларини малакалашда тергов идораларида турли муаммолар юзага келаётган эди.
Қонунга кўра, Жиноят кодекси ва Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексига болаларга нисбатан оилавий зўравонлик содир этганлик учун жавобгарликни назарда тутувчи ўзгартиришлар киритилди.
Шунингдек, Жиноят-процессуал кодексининг 583-моддасида “Оилавий (маиший) зўравонлик билан боғлиқ ишлар юзасидан ярашув тўғрисидаги ариза суд муҳокамасининг исталган босқичида, аммо суд алоҳида хонага (маслаҳатхонага) киришидан олдин берилиши мумкин” мазмунидаги иккинчи қисм билан тўлдирилди.
Ўзбек тилининг изоҳли луғатида “зўравонлик” сўзига зўравонларга хос хатти-ҳаракат; зўрлик, куч ишлатиш деган таъриф берилган. “Зўрлик” тушунчаси одамлар ва жамият учун ўта хавфли бўлган жиноятни ҳам ўз ичига олади.
Масалан, одам ўлдириш, бировнинг молини ўғирлаш, бировга зўрлик ишлатиш, инсоннинг шаъни, қадр-қимматини таҳқирлаш ва ҳоказолар оғир гуноҳ саналади. Муқаддас динимизда ҳам “одам ўлдирма”, “зўравонлик қилма” каби ақидаларга қаттиқ амал қилинади.
Одатда болалар кўпроқ қандай зўравонликларга дуч келади? Жисмоний зўравонлик: бу уриш, тепиш ёки силкитиш каби зарар ёки шикаст етказадиган жисмоний куч ишлатишни ўз ичига олади.
Жинсий зўравонлик: болага нисбатан жинсий эксплуатация ёки ҳуқуқбузарликнинг ҳар қандай шаклини – зўрлаш, порнография ёки жинсий таҳқирлаш каби ҳаракатларни ўз ичига олади.
Ҳиссий зўравонлик: ҳиссий зўравонлик боланинг ўзини ўзи қадрлаши, шахсий ривожланишига путур етказадиган хатти-ҳаракатларни ўз ичига олади. Бу доимий танқид, таҳқирлаш ёки камситиш тарзида бўлади.
Эътиборсизлик: боланинг асосий эҳтиёжларини, жумладан, озиқ-овқати, бошпанаси, соғлиги, таълими ва руҳий қўллаб-қувватланишини таъминламасликни англатади.
Онлайн зўравонлик: бугунги кунда дунё бўйлаб болалар онлайн тарзда зўравонликларга ҳам учрамоқда. Улар билан виртуал тарзда муносабатларга киришиш, шахсий суратларини, маълумотларини олиб, шу орқали қўрқитиш тобора кўпайиб боряпти.
Болалар зўравонликка учраганда ёки оила аъзолари томонидан таҳқирланганда ёки бошқа ҳолатларда имо-ишора билан хабар бериш бўйича кўникмаларини шакллантириш керак.
Хулоса қилиб айтганда, болалар биз катталарга ишонишади, улар биздан ҳимоя қилишни ва баркамол инсон сифатида улғайиш учун шарт-шароитлар яратилишини кутади, улар бизга муҳтож ва бизнинг иштирокимизсиз яшай олмайдилар. Келинг, уларнинг болалик орзу-умидларини пучга чиқармай, бахтли ва севимли фарзанд бўлишларига ёрдам берайлик.

Самад Сувонқулов, Қашқадарё вилоят судининг жиноят ишлари бўйича судьяси,

Ашурали Ташев, жиноят ишлари бўйича Чироқчи тумани суди раиси

Bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish strategiyasi doirasida surishtiruv, tergov va sud jarayonlarida bolaning ishtirokini ta’minlashning yangi yondashuvlari

Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida 2026-2030-yillarga mo‘ljallangan bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish strategiyasi doirasida joriy etilayotgan yangi huquqiy mexanizmlar tahlil qilinadi.
Xususan, zo‘ravonlikdan jabrlangan yoki guvoh bo‘lgan bolalarning surishtiruv, tergov va sud jarayonlarida ishtirok etish tartibini takomillashtirish, ularning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan protsessual kafolatlar yoritiladi. Davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatish, vasiylik va homiylik organlari hamda ijtimoiy xodimlarning majburiy ishtiroki, videoyozuv orqali ko‘rsatmalarni rasmiylashtirish, shuningdek, mansabdor shaxslarning javobgarligini kuchaytirish masalalari ilmiy-huquqiy jihatdan tahlil etiladi.
Bugungi kunda bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish masalasi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bola shaxsining jismoniy, ruhiy va ma’naviy rivojiga zarar yetkazuvchi har qanday zo‘ravonlik holatlari jamiyat barqarorligiga bevosita tahdid soladi. Shu sababli, bolalar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha samarali huquqiy mexanizmlarni shakllantirish zamonaviy huquqiy davlatning muhim vazifalaridan biridir.
2026-2030-yillarga mo‘ljallangan “Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish strategiyasi” doirasida kommunikatsion rejaning tasdiqlanishi ushbu sohada tub burilish yasashga qaratilgan muhim qadam bo‘ldi. Mazkur strategiya doirasida bolalarning surishtiruv, tergov va sud jarayonlarida ishtirok etishiga oid yondashuvlarni yangilash, ularni ikkilamchi ruhiy zararlanishdan himoya qilish hamda protsessual kafolatlarni kuchaytirish ko‘zda tutilgan.
1. Bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilishning huquqiy asoslari:
O‘zbekiston Respublikasida bolalar huquqlarini himoya qilish Konstitutsiya, “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun, jinoyat va jinoyat-protsessual qonunchilik hamda xalqaro hujjatlar bilan tartibga solinadi. O‘zbekiston BMTning Bola huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasiga qo‘shilgan bo‘lib, unda bolaning manfaatlari ustuvorligi asosiy tamoyil sifatida e’tirof etilgan.
So‘nggi yillarda davlat tomonidan bolalarga nisbatan zo‘ravonlikka qarshi kurashish mexanizmlarini kuchaytirishga qaratilgan normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilinmoqda. Xususan, jinoyat protsessida bolaning huquqiy maqomini mustahkamlash, unga nisbatan insonparvar va ehtiyotkor yondashuvni ta’minlashga alohida e’tibor qaratilmoqda. 2026-2030 yillarga mo‘ljallangan strategiya ana shu islohotlarning mantiqiy davomi bo‘lib, bolani himoya qilish tizimini institutsional jihatdan mustahkamlashga xizmat qiladi.
2. Bolaning surishtiruv, tergov va sud jarayonidagi huquqiy maqomi zo‘ravonlikdan jabrlangan yoki unga guvoh bo‘lgan bola jinoyat protsessida alohida himoyaga muhtoj shaxs sifatida e’tirof etiladi. Shu bois, uning ishtiroki odatiy protsessual subyektlardan farqli yondashuvni talab etadi.
Zo‘ravonlikdan jabrlangan bolalar va zo‘ravonlik holatiga guvoh bo‘lgan bolalar protsessual harakatlarga jalb etilgan paytdan boshlab davlat hisobidan yuridik yordam bilan ta’minlanadi. Bu norma bolaning huquqlarini professional darajada himoya qilish, uning manfaatlari buzilishining oldini olishga xizmat qiladi. Mazkur yondashuv bolaning o‘zi yoki uning qonuniy vakili moddiy imkoniyatidan qat’iy nazar teng huquqiy himoya olishiga imkon yaratadi. Agar zo‘ravonlik bolaning qonuniy vakillari yoki yaqin qarindoshlari tomonidan sodir etilgan bo‘lsa, tergovga qadar tekshiruv va sud jarayonida vasiylik va homiylik organi vakilining majburiy ishtiroki belgilanishi muhim yangilik hisoblanadi. Bu holat manfaatlar to‘qnashuvining oldini oladi va bolaning real manfaatlari mustaqil tarzda ifodalanishini ta’minlaydi.
3. Dastlabki ko‘rsatmalarni videoyozuv orqali rasmiylashtirish: Strategiyada belgilangan muhim mexanizmlardan biri — zo‘ravonlikdan jabrlangan bolalarning dastlabki ko‘rsatmalarini majburiy tarzda videoyozuv orqali qayd etishdir. Mazkur yondashuv:
– bolaning qayta-qayta so‘roq qilinishining oldini oladi;
– ruhiy bosim va stressni kamaytiradi;
– dalillarni ishonchli saqlashga xizmat qiladi;
– sudda obyektiv baholash imkonini oshiradi.
Videoyozuvdan foydalanish xalqaro amaliyotda bolaga do‘stona adliya tamoyilining muhim elementi sifatida e’tirof etilgan bo‘lib, O‘zbekiston huquq tizimida ham bu yondashuvni keng joriy etish ijobiy natijalarga olib keladi.
4. Xabar bermagan mansabdor shaxslarning javobgarligi Strategiya doirasida ta’lim, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy himoya tizimi xodimlari tomonidan bolalarga nisbatan zo‘ravonlik holatlari aniqlangan taqdirda bu haqda xabar bermaganlik uchun ma’muriy javobgarlik belgilash nazarda tutilmoqda.
Mazkur mexanizm:
– zo‘ravonlik holatlarini erta aniqlash;
– yashirin qolayotgan jinoyatlarni fosh etish;
– mas’ul shaxslarning befarqligiga barham berish uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
Bu normalar amaliyotga joriy etilishi bilan bolalarni himoya qilishda davlat va jamiyat mas’uliyati yanada kuchayadi.
5. Jinsiy zo‘ravonlik ishlari bo‘yicha maxsus protsessual tartib:
Bolalarga nisbatan jinsiy zo‘ravonlik bilan bog‘liq ishlar alohida ehtiyotkorlikni talab qiladi. Shu sababli strategiyada bolalar va gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchi o‘rtasida yuzlashtirish tergov harakatini faqat tergovchi yoki prokurorning qarori, yoxud sud ajrimi asosida o‘tkazish mexanizmini joriy etish nazarda tutilmoqda.
Bu yondashuv:
– bolani ruhiy zarbadan himoya qiladi;
– ikkilamchi zo‘ravonlik xavfini kamaytiradi;
– insonparvar protsessual muhitni shakllantiradi.
6. Ijtimoiy xodimning protsessual maqomini belgilash:
Yangi yondashuvlardan yana biri — surishtiruv, tergov va sud jarayonlarida ijtimoiy xodimni alohida protsess ishtirokchisi sifatida belgilashdir. Ijtimoiy xodim bolaning psixologik holatini baholash, unga mos sharoit yaratish va manfaatlarini ifoda etishda muhim vositachi bo‘lib xizmat qiladi. Bu institutning joriy etilishi:
– bolaga nisbatan individual yondashuvni ta’minlaydi;
– huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatini insonparvarlashtiradi;
– ijtimoiy himoya tizimini protsessual mexanizm bilan bog‘laydi.
Xulosa qilib aytganda, 2026–2030-yillarga mo‘ljallangan bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish strategiyasi doirasida nazarda tutilgan yangi yondashuvlar O‘zbekiston huquq tizimida bolaning manfaatlarini ustuvor qo‘yishga xizmat qiladi. Davlat hisobidan yuridik yordam, videoyozuv asosida ko‘rsatma olish, vasiylik organi va ijtimoiy xodim ishtiroki, mansabdor shaxslar javobgarligini kuchaytirish kabi mexanizmlar bolaga do‘stona adliya tizimini shakllantirishga zamin yaratadi.
Mazkur islohotlarning izchil va samarali ijrosi natijasida bolalarning huquq va erkinliklari yanada ishonchli himoyalanishi, zo‘ravonlik holatlarining oldini olish va ularni fosh etish samaradorligi oshishi kutiladi.

Fozil Yusupov, jinoyat ishlari bo‘yicha Koson tuman sudi raisi,
Suhrob Rajabov, jinoyat ishlari bo‘yicha Koson tuman sudi tergov sudyasi

Болаларни зўравонликдан ҳимоя қилиш стратегияси доирасида суриштирув, тергов ва суд жараёнларида боланинг иштирокини таъминлашнинг янги ёндашувлари

Ушбу мақолада Ўзбекистон Республикасида 2026-2030 йилларга мўлжалланган болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегияси доирасида жорий этилаётган янги ҳуқуқий механизмлар таҳлил қилинади.

Хусусан, зўравонликдан жабрланган ёки гувоҳ бўлган болаларнинг суриштирув, тергов ва суд жараёнларида иштирок этиш тартибини такомиллаштириш, уларнинг ҳуқуқ ва қонуний манфаатларини ҳимоя қилишга қаратилган процессуал кафолатлар ёритилади. Давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатиш, васийлик ва ҳомийлик органлари ҳамда ижтимоий ходимларнинг мажбурий иштироки, видеоёзув орқали кўрсатмаларни расмийлаштириш, шунингдек, мансабдор шахсларнинг жавобгарлигини кучайтириш масалалари илмий-ҳуқуқий жиҳатдан таҳлил этилади.

Бугунги кунда болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш масаласи давлат сиёсатининг устувор йўналишларидан бири ҳисобланади. Бола шахсининг жисмоний, руҳий ва маънавий ривожига зарар етказувчи ҳар қандай зўравонлик ҳолатлари жамият барқарорлигига бевосита таҳдид солади. Шу сабабли, болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш бўйича самарали ҳуқуқий механизмларни шакллантириш замонавий ҳуқуқий давлатнинг муҳим вазифаларидан биридир.

2026-2030 йилларга мўлжалланган “Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегияси” доирасида коммуникацион режанинг тасдиқланиши ушбу соҳада туб бурилиш ясашга қаратилган муҳим қадам бўлди. Мазкур стратегия доирасида болаларнинг суриштирув, тергов ва суд жараёнларида иштирок этишига оид ёндашувларни янгилаш, уларни иккиламчи руҳий зарарланишдан ҳимоя қилиш ҳамда процессуал кафолатларни кучайтириш кўзда тутилган.

1. Болаларни зўравонликдан ҳимоя қилишнинг ҳуқуқий асослари:

Ўзбекистон Республикасида болалар ҳуқуқларини ҳимоя қилиш Конституция, “Бола ҳуқуқларининг кафолатлари тўғрисида”ги Қонун, жиноят ва жиноят-процессуал қонунчилик ҳамда халқаро ҳужжатлар билан тартибга солинади. Ўзбекистон БМТнинг Бола ҳуқуқлари тўғрисидаги конвенциясига қўшилган бўлиб, унда боланинг манфаатлари устуворлиги асосий тамойил сифатида эътироф этилган.

Сўнгги йилларда давлат томонидан болаларга нисбатан зўравонликка қарши курашиш механизмларини кучайтиришга қаратилган норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар қабул қилинмоқда. Хусусан, жиноят процессида боланинг ҳуқуқий мақомини мустаҳкамлаш, унга нисбатан инсонпарвар ва эҳтиёткор ёндашувни таъминлашга алоҳида эътибор қаратилмоқда. 2026-2030 йилларга мўлжалланган стратегия ана шу ислоҳотларнинг мантиқий давоми бўлиб, болани ҳимоя қилиш тизимини институционал жиҳатдан мустаҳкамлашга хизмат қилади.

2. Боланинг суриштирув, тергов ва суд жараёнидаги ҳуқуқий мақоми зўравонликдан жабрланган ёки унга гувоҳ бўлган бола жиноят процессида алоҳида ҳимояга муҳтож шахс сифатида эътироф этилади. Шу боис, унинг иштироки одатий процессуал субъектлардан фарқли ёндашувни талаб этади.

Зўравонликдан жабрланган болалар ва зўравонлик ҳолатига гувоҳ бўлган болалар процессуал ҳаракатларга жалб этилган пайтдан бошлаб давлат ҳисобидан юридик ёрдам билан таъминланади. Бу норма боланинг ҳуқуқларини профессионал даражада ҳимоя қилиш, унинг манфаатлари бузилишининг олдини олишга хизмат қилади. Мазкур ёндашув боланинг ўзи ёки унинг қонуний вакили моддий имкониятидан қатъий назар тенг ҳуқуқий ҳимоя олишига имкон яратади. Агар зўравонлик боланинг қонуний вакиллари ёки яқин қариндошлари томонидан содир этилган бўлса, терговга қадар текширув ва суд жараёнида васийлик ва ҳомийлик органи вакилининг мажбурий иштироки белгиланиши муҳим янгилик ҳисобланади. Бу ҳолат манфаатлар тўқнашувининг олдини олади ва боланинг реал манфаатлари мустақил тарзда ифодаланишини таъминлайди.

3. Дастлабки кўрсатмаларни видеоёзув орқали расмийлаштириш: Стратегияда белгиланган муҳим механизмлардан бири — зўравонликдан жабрланган болаларнинг дастлабки кўрсатмаларини мажбурий тарзда видеоёзув орқали қайд этишдир. Мазкур ёндашув:

– боланинг қайта-қайта сўроқ қилинишининг олдини олади;

– руҳий босим ва стрессни камайтиради;

– далилларни ишончли сақлашга хизмат қилади;

– судда объектив баҳолаш имконини оширади.

Видеоёзувдан фойдаланиш халқаро амалиётда болага дўстона адлия тамойилининг муҳим элементи сифатида эътироф этилган бўлиб, Ўзбекистон ҳуқуқ тизимида ҳам бу ёндашувни кенг жорий этиш ижобий натижаларга олиб келади.

4. Хабар бермаган мансабдор шахсларнинг жавобгарлиги Стратегия доирасида таълим, соғлиқни сақлаш ва ижтимоий ҳимоя тизими ходимлари томонидан болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатлари аниқланган тақдирда бу ҳақда хабар бермаганлик учун маъмурий жавобгарлик белгилаш назарда тутилмоқда.

Мазкур механизм:

• зўравонлик ҳолатларини эрта аниқлаш;
• яширин қолаётган жиноятларни фош этиш;
• масъул шахсларнинг бефарқлигига барҳам бериш учун муҳим аҳамият касб этади.

Бу нормалар амалиётга жорий этилиши билан болаларни ҳимоя қилишда давлат ва жамият масъулияти янада кучаяди.

5. Жинсий зўравонлик ишлари бўйича махсус процессуал тартиб:

Болаларга нисбатан жинсий зўравонлик билан боғлиқ ишлар алоҳида эҳтиёткорликни талаб қилади. Шу сабабли стратегияда болалар ва гумон қилинувчи ёки айбланувчи ўртасида юзлаштириш тергов ҳаракатини фақат терговчи ёки прокурорнинг қарори, ёхуд суд ажрими асосида ўтказиш механизмини жорий этиш назарда тутилмоқда.

Бу ёндашув:

• болани руҳий зарбадан ҳимоя қилади;
• иккиламчи зўравонлик хавфини камайтиради;
• инсонпарвар процессуал муҳитни шакллантиради.

6. Ижтимоий ходимнинг процессуал мақомини белгилаш:

Янги ёндашувлардан яна бири — суриштирув, тергов ва суд жараёнларида ижтимоий ходимни алоҳида процесс иштирокчиси сифатида белгилашдир. Ижтимоий ходим боланинг психологик ҳолатини баҳолаш, унга мос шароит яратиш ва манфаатларини ифода этишда муҳим воситачи бўлиб хизмат қилади. Бу институтнинг жорий этилиши:

• болага нисбатан индивидуал ёндашувни таъминлайди;
• ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар фаолиятини инсонпарварлаштиради;
• ижтимоий ҳимоя тизимини процессуал механизм билан боғлайди.

Хулоса қилиб айтганда, 2026–2030-йилларга мўлжалланган болаларни зўравонликдан ҳимоя қилиш стратегияси доирасида назарда тутилган янги ёндашувлар Ўзбекистон ҳуқуқ тизимида боланинг манфаатларини устувор қўйишга хизмат қилади. Давлат ҳисобидан юридик ёрдам, видеоёзув асосида кўрсатма олиш, васийлик органи ва ижтимоий ходим иштироки, мансабдор шахслар жавобгарлигини кучайтириш каби механизмлар болага дўстона адлия тизимини шакллантиришга замин яратади.

Мазкур ислоҳотларнинг изчил ва самарали ижроси натижасида болаларнинг ҳуқуқ ва эркинликлари янада ишончли ҳимояланиши, зўравонлик ҳолатларининг олдини олиш ва уларни фош этиш самарадорлиги ошиши кутилади.

Фозил Юсупов, жиноят ишлари бўйича Косон туман суди раиси,

Суҳроб Ражабов, жиноят ишлари бўйича Косон туман суди тергов судьяси

Болалар ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатлари давлат ҳимоясида

“Биз учун жамиятда бегона бола йўқ ва бўлмаслиги керак. Ҳаммаси ўзимизнинг, Ўзбекистонимизнинг болалари. Вақтида меҳр кўрсатсак, ишга, илмга, касбу ҳунарга, эзгу фазилатларга ўргатсак, уларнинг йўлини очиб берсак, эртага фойдаси ўзимизга, жамиятимизга тегади”.

Ўзбекистон Республикаси Президенти

Ш. Мирзиёев

Илм-маърифатли, билимли, соғлом, хавфдан ҳимояланган, тўлиқ жисмоний, ақлий ва маънавий ривожланган, иқтидорли ва истеъдодли болалар ҳар мустақил давлатнинг келажаги эканлиги сир эмас.

Зеро, бобомиз Абдулла Авлоний айтганларидек: “Тарбия ё ҳаёт ё мамот ё нажот ё ҳалокат ё саодат ё фалокат масаласидир”.

Янги Ўзбекистонимизда болалар ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини таъминлаш борасида кейинги йилларда оширилаётган ислоҳотлар, қабул қилинган Фармон, Қарор ва бошқа норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар бу борадаги давлат сиёсатини тўлиқ акс эттирмоқда.

Янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикасининг Конституциясида болаларнинг соғлиғи, хавфсизлиги, тўлиқ жисмоний, ақлий ва маънавий ривожланишини, иқтидори ва истеъдодини юзага чиқаришни таъминловчи кафолатлар сезиларли даражада кучайтирилди, Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлисининг Бола ҳуқуқлари бўйича вакили (Болалар омбудсмани) институти таъсис этилди, ота-она қарамоғидан маҳрум бўлган болаларга ғамхўрлик қилиш, уларнинг устувор равишда оила муҳитида ўсиб-улғайиши учун шароитлар яратишга қаратилган янги тизим жорий этилди.

Маълумки, 2024 йил 14 ноябрда болаларни зўравонлигининг барча шаклларидан ҳимоя қилиш соҳасидаги муносабатларни тартибга солиш мақсадида “Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш тўғрисида”ги Қонун қабул қилиниб, амалга киритилганди.

Куни кеча айнан ушбу Қонун ижросини самарали ташкил этиш ва жамиятда болаларга нисбатан зўравонликнинг барча шаклларига бўлган муросасизлик муҳитини шакллантириш, уларнинг ҳуқуқлари, эркинликлари ва қонуний манфаатларини ишончли ҳимоя қилиш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан “2026–2030 йилларга мўлжалланган Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегиясини тасдиқлаш тўғрисида”ги Фармон имзоланди.

Фармон билан 2026–2030 йилларга мўлжалланган Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегияси ва Болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш стратегиясини 2026–2027 йилларда амалга ошириш бўйича чора-тадбирлар дастури тасдиқланди.

2026 йил 1 сентябрдан бошлаб зўравонликдан жабрланган болаларга ва зўравонликка гувоҳ бўлган болаларга улар тегишли процессуал хатти-ҳаракатларга жалб этилган вақтдан эътиборан давлат ҳисобидан юридик ёрдам кўрсатилади, болаларга нисбатан уларнинг қонуний вакиллари ёки бошқа қариндошлари томонидан зўравонлик ҳолатлари бўйича ишни судга қадар юритиш ва суд муҳокамаси жараёнларидаги барча процессуал ҳаракатларни амалга оширишда васийлик ва ҳомийлик органи вакили мажбурий тартибда иштирок этади, зўравонликдан жабрланган болаларнинг дастлабки кўрсатувлари мажбурий тартибда видеоёзув орқали қайд этилади ҳамда мулкчилик шаклидан қатъи назар таълим, соғлиқни сақлаш ва аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш ташкилотлари ходимлари томонидан болаларга нисбатан зўравонлик билан боғлиқ аниқланган фактлар ҳақида хабар бермаганлик учун маъмурий жавобгарлик жорий этилади.

Бундан ташқари болаларни зўравонликнинг барча шаклларидан ҳимоя қилиш жараёнига замонавий ахборот технологияларини жорий этиш мақсадида Рақамли технологиялар вазирлиги, Ижтимоий ҳимоя миллий агентлиги, Ички ишлар вазирлиги, Бош прокуратура ва Олий суд билан биргаликда 2026 йил 1 апрелга қадар Ижтимоий ҳимоя миллий агентлигининг “Ягона миллий ижтимоий ҳимоя” ахборот тизимида ижтимоий ҳимояга муҳтож болалар ҳамда зўравонлик содир этган ёки уни содир этишга мойил бўлган шахслар ҳақидаги маълумотларни алмашиш ва улар тўғрисидаги маълумотларни ўз ичига олган ягона электрон платформа ишлаб чиқилади.

Бунда платформа давлат органлари ва ташкилотларининг ахборот тизимлари ҳамда “112” қисқа рақами орқали фуқароларнинг чақирувларини қабул қилиш ва автоматлаштирилган тарзда қайта ишлаш имконини берувчи ягона диспетчерлик хизмати билан “Рақамли ҳукумат” тизимининг идоралараро интеграциялашув платформаси орқали интеграция қилинади ва болаларга нисбатан содир этилган зўравонлик ҳолатларининг ягона статистика ҳисоби ва ҳисоботини юритиш, статистика органларига тақдим этиш, шунингдек, болаларга нисбатан зўравонлик ҳолатлари бўйича амалга ошириладиган чора-тадбирларнинг ҳар бир босқичини кузатиб бориш имконияти яратилади.

Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш жоизки, стратегия ва чора-тадбирлар дастурида назарда тутилган вазифаларнинг амалга оширилиши ўз моҳияти билан болаларни ижтимоий ҳимоя қилиш, соғлигини сақлаш, иқтисодий қўллаб-қувватлаш, илмий, ижодий, тадбиркорлик фаолиятини рағбатлантиришга хизмат қилади ва пировардида “Соғлом бола – соғлом кежалак” йўлидаги эзгу мақсадларимиз таъминланади.

Ўткир Мамадалиев, Қашқадарё вилоят суди раиси ўринбосари – жиноят ишлари бўйича судлов ҳайъати раиси,

Шаҳзод Бахтиёров, жиноят ишлари бўйича Деҳқонобод туман суди раиси.

Хусусий ажримлар муҳим суд ҳужжатларидир

Ўзбекистон Республикаси ЖПКнинг 298-моддасига кўра жиноят ишини кўриш жараёнида жиноятнинг сабаблари ва унинг содир этилишига имкон берган шарт-шароитлар аниқланганидан кейин суд хусусий ажрим чиқариб, унда тегишли давлат органларидан, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органларидан, жамоат бирлашмаларидан, жамоалардан ёки мансабдор шахслардан ана шу сабаб ва шарт-шароитларни бартараф этиш чораларини кўришни талаб қилади.

ЖПК 299-моддасига кўра жиноятнинг сабабларини ва унинг содир этилишига имкон берган шарт-шароитларни бартараф қилиш тўғрисидаги тақдимнома ёки хусусий ажрим юборилган давлат органи, фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органи, жамоат бирлашмаси, жамоа ёки мансабдор шахс зарур чораларни кўриши ва кўрилган чораларнинг натижалари тўғрисида кечи билан бир ойлик муддат ичида тегишлича суриштирувчини, терговчини, прокурорни ёки судни хабардор қилиши шарт.

Тақдимнома ёки хусусий ажрим бажарилмаган ёки виждонан бажарилмаган тақдирда корхона, муассаса ёки ташкилотнинг раҳбари қонунда назарда тутилган жавобгарликка тортилади.

ЖПК 300-моддасига кўра, суриштирувчи, терговчи ёки прокурор тақдимнома, суд эса, хусусий ажрим чиқариш йўли билан тегишли корхона, муассаса ва ташкилот раҳбарини ва жамоасини жиноятнинг олдини олиш ёки уни фош этишда фуқаро юксак онглилик, жасорат кўрсатгани, ижтимоий бурчини намунали бажарганлиги тўғрисида хабардор қилиши мумкин.

Статистик маълумотларга кўра 2025 йилнинг 11 ойи давомида Қашқадарё вилояти жиноят ишлари бўйича туман ва шаҳар судлари томонидан жиноят ишларини кўриб чиқиш натижаларига кўра, жами 2.582та хусусий ажримлар чиқарилган.

Мазкур статистик кўрсаткичларга кўра чиқарилган хусусий ажримлар жами кўрилган жиноят ишларининг 69,56 фоизини ташкил қилади.

Жиноятнинг сабаблари ва унинг содир этилишига имкон берган шарт-шароитларни бартараф этиш юзасидан 2.043 та хусусий ажримлар чиқарилган бўлиб, шундан:

• 846та хусусий ажримлар фуқароларнинг ўзини ўзи бошқариш органларига;
• 73та хусусий ажримлар жиноят содир этилган ёки унинг келиб чиқишига сабабчи бўлган иш ёки ўқиш жойларига;
• 124та хусусий ажримлар корхона, муассаса ва ташкилотларга;

–    441та хусусий ажримлар эса ички ишлар органлари ёки бошқа ҳуқуқни муҳфоза қилувчи органларга чиқарилган.

Дастлкби тергов ёки суриштирув ҳаракатлари олиб бориш давомида йўл қўйилган хато ва камчиликлар юзасидан 411 та хусусий ажримлар чиқарилган бўлиб, шундан:

• 146 та хусусий ажримлар ИИОларига;
• 60 та хусусий ажримлар прокуратура органларига;
• 24 та хусусий ажримлар эса, бошқа суриштирув ёки дастлабки тергов органларига чиқарилган.

Шунингдек, қайд этилган даврда тегишли корхона, муассаса ва ташкилот раҳбарини ва жамоасини жиноятнинг олдини олиш ёки уни фош этишда фуқаро юксак онглилик, жасорат кўрсатгани, ижтимоий бурчини намунали бажарганлиги тўғрисида хабардор қилиш мақсадида, жами 3 та хусусий ажрим чиқарилган.

Хусусий ажримда аниқланган камчилик ва хатоликлар моҳияти баён этилади, шунингдек, улар билан содир этилган жиноят ёки бошқа ҳуқуқбузарлик ўртасидаги боғланиш кўрсатилади ва уларни бартараф этиш учун зарур чоралар кўриш тавсия этилиши ҳақида тушунтиришлар берилган.

Махфират Очилова, Қашқадарё вилоят судининг жиноят ишлари бўйича судьяси

Вояга етмаганлар ҳимояси кафолати

Мамлакатимизда ёшлар, айниқса вояга етмаганларни ҳар томонлама қўллаб-қувватлаш, баркамол шахслар этиб вояга етказиш учун зарур шарт-шароит ва имкониятларни яратиш, уларнинг ҳуқуқ ва эркинликларини таъминлашга қаратилган изчил ишлар амалга оширилмоқда. Ўтган йиллар давомида вояга етмаганларнинг ҳуқуқ ва маъфаатларини ҳимоя қилишга қаратилган бир қатор ислоҳотлар амалга оширилди.

2025 йил 23 октябрь куни “Вояга етмаганларга нисбатан жиноий жавобгарлик янада либераллаштирилиши муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодексига қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш тўғрисида”ги ЎРҚ-1092-сонли Қонуни қабул қилинди.

Мазкур Қонун билан Ўзбекистон Республикасининг Жиноят кодексига ўн саккиз ёшга тўлгунига қадар содир этган ўта оғир бўлмаган жинояти учун жазони ўтаб бўлган шахс судланмаган, деб ҳисобланишини, вояга етмаганларга нисбатан озодликни чеклашнинг ҳамда озодликдан маҳрум қилишнинг энг кам муддати олти ойдан бир ойгача қисқартирилишини назарда тутувчи қўшимча ва ўзгартиришлар киритилмоқда.

Ушбу Қонун вояга етмаганларнинг жиноий жавобгарлигини янада либераллаштиришга хизмат қилади ва ўн саккиз ёшга тўлгунига қадар содир этган жинояти учун жазони ўтаб бўлган шахсга ҳаётини судланганлик тамғасидан ҳоли тарзда давом эттириши учун шароит яратади.

Мазкур Қонун билан Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодекси 77-моддасининг 6-қисми, яъни “Ўн саккиз ёшга тўлгунига қадар содир этган жинояти учун тайинланган жазони ўтаб бўлган шахс судланмаган, ҳисобланади, бундан ўта оғир жиноятлар ёки содир этган жинояти учун тайинланган жазони ўтаб бўлганидан кейин ўн саккиз ёшга тўлгунига қадар қасддан янги жиноят содир этиш ҳоллари мустасно” деган мазмунда тўлдирилди.

Шунингдек, озодликни чеклаш ва озодликдан маҳрум қилиш жазоларининг энг кам муддатлари 6 ойдан 1 ойга ўзгартирилди.

Эртамиз эгаларини турли иллатлардан асраш, жиноят ва ҳуқуқбузарликлар содир этиб, келажагига салбий таъсир бўлишидан ҳимоя қилиш ҳар биримизнинг вазифамиздир. Мамлакатимизда вояга етмаганлар ҳуқуқлари ҳимояси кафолатлари тобора мустаҳкамланиб бораётганлиги эса қувонарлидир албатта.

Шоҳрух Файзиев, жиноят ишлари бўйича Қарши шаҳар суди судьяси

Конституция – бахтимиз қомуси

Ўзбекистон Республикасининг 2023 йил 30 апрелда умумхалқ овози билан қабул қилинган янги таҳрирдаги Конституцияси Ўзбекистон тараққиётининг янги босқичини белгилаб берди.

Бу даврнинг энг муҳим ютуғи ва туб ислоҳотларнинг асосий ғояси – “Инсон – жамият – давлат” тамойилига асосланган, инсон ҳуқуқлари ва қадр-қиммати олий қадрият ҳисобланадиган янги Ўзбекистонни барпо этишдир.

Конституция – инсон ҳуқуқининг асосий кафолати, суд орқали бузилган ҳуқуқларнинг тикланишидир.

Биламизки, мустақил Ўзбекистон тарихида 1992 йил 8 декабрда илк маротаба Ўзбекистон Республикаси Конституцияси Ўзбкистон Республикаси Олий кенгашининг XII чақириқ XI сессиясида қабул қилинган.

Ўзбекистон Совет Социалистик Республикаси Олий Советининг 1990 йил 20 июндаги иккинчи сессиясида Мусттақиллик деклорацияси қабул қилинган бўлиб, ушбу қонун ҳам мустақиллигимизнинг ва давлатчилик тузумимизнинг асосий қонуни бўлиб, вақтинчалик амалда бўлган ва конституциямиз қабул қилингунга қадар Конституция вазифасини бажариб келган.

Нима сабабдан янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституциясини қабул қилишга эҳтиёж туғилди, деган савол ўртага қўйиладиган бўлса, жамиятнинг бугунги эҳтиёжларига мос бўлиши, замон ва фуқароларимизнинг ҳуқуқий онги ўзгарди, давлатимиз иқтисодий жиҳатдан ўз салоҳиятини яхшилаб олди. Бундан ташқари давлатимиз БМТ каби халқаро ташкилотларнинг инсон ҳуқуқларига оид бир қатор пактлар ва халқаро шартномаларни имзолаб ўз фуқароларининг ҳуқуқларини кафолатлади. Ушбу кафолатлар асосий қонунда ўз аксини топиши лозимлиги сабабли ушбу янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституциясини қабул қилишга зарурат туғилди, деб жавоб берган бўлар эдим.

Бунга биргина мисол БМТ ва бошқа дунё давлатлари томонидан инсон ҳуқуқларининг 110 дан ортиқ тури тан олинган ва унинг кафолатларига оид, конвенция, пакт ва қонунлар қабул қилинган, биргина янги таҳрирдаги конституциямизда ушбу инсон ҳуқуқларининг 90 таси қайд қилиб инсон ҳуқуқлари кафолатланган.

Шунингдек, юқорида қайд этиб ўтганимдай, дастлабки Конституциямиз Ўзбекистон Республикаси Олий кенгашининг XII чақириқ XI сессиясида депутатларимиз томонидан қабул қилинган. Биламизки “Норматив ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси қонунининг 6-моддасига кўра норматив ҳуқуқий ҳужжатлар турларида биринчи навбатда Ўзбекистон Республикаси Конституцияси, кейинги навбатда Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг қарорлари келтирилган.

Бизга маълумки, Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлис палаталари томонидан ишлаб чиқилган норматив ҳуқуқий ҳужжатлар палаталар аъзолари (депутатлар, сенаторлар) томонидан қабул қилинган қарорга асосан умумий амалиётга тадбиқ қилинади. Демак, эски таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституциясини Ўзбекистон Республикаси Олий кенгашининг аъзолари томонидан ишлаб чиқилган ва “Норматив ҳуқуқий ҳужжатлар тўғрисида”ги Ўзбекистон Республикаси қонунинг 6-моддасига зид равишда юридик кучга эгалиги жиҳатдан биринчи навбатда турадиган нормани ундан қуйида турган қарор ва қонун билан қабул қилинган. Бу эса қонунчилик талабига зиддир.

Юқоридаги кемтикни олиб ташлаш учун янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституцияси тўғридан-тўғри халқнинг ўзи томонидан ишлаб чиқилди ва унинг матни халқ томонидан келтирилган таклифларни қайта ишлаб чиқилиб, умумлаштирилиб таҳрирланди. Ушбу таҳрирнинг ўзи ҳам оммавий ахборот воситаларида узлуксиз эълон қилиниб келинди. Якуний таҳрир эса тўғридан-тўғри эфирда намойиш қилинган Ўзбекистон Республикаси Конституциявий суди мажлисида муҳокама қилинди. Ўзбекистон Республикаси Конституциявий судининг қарори қабул қилиниб қонунбузилиш ҳолатлари аниқланмагандан кейингина умумхалқ Референдумига қўйилиб, 2023 йилнинг 30 апрелида халқимизнинг 91 % дан ортиқ овози билан янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинди.

Янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикаси Конституциясида XXIII бобининг 130-140- моддалари суд ҳокимиятига бағишланган.

Эски таҳрирдаги конституциядан асосий фарқларига келадиган бўлсак 130-модданинг биринчи қисмида Ўзбекистон Республикасида одил судлов фақат суд томонидан амалга оширилиши қайд этилган. Бундан кўриниб турибдики Ўзбекистон Республикасидаги судларнинг одиллиги конституция мақомида тарифлаб ўтилган. Яъни, судлар нафақат қонун доирасида қарор қабул қилиши балки шу қонунларга таянган ҳолатда адолатли қарор қабул қилишига юксак таъриф бериб ўтилган.

Модданинг иккинчи қисмида судлар ушбу қарорларни қабул қилишда қонун чиқарувчи ва ижро этувчи ҳокимиятлардан, сиёсий партиялардан, фуқаролик жамиятининг бошқа институтларидан мустақил ҳолда иш юритиши қатъий белгилаб қўйилган. Бундан кўриниб турибдики, суд мустақилдир ва унинг ишига арлашишга йўл қўйилмайди.

Бош қомусимизнинг 133-моддаси иккинчи қисмида фуқароларга ҳам тўғридан-тўғри конституциявий судга ўз ҳуқуқ ва манфаатларига таъсир кўрсатаётган норматив ҳуқуқий ҳужжат устидан шикоят билан мурожаат қилиш ҳуқуқи берилди. Бу мустақил Ўзбекистон қонунчилигидаги янги амалиётдир. Мана, нима учун ушбу Конституция фуқароларнинг ҳуқуқ ва эркинлигининг кафолати, деяпмиз. Фуқароларга фақатгина корхона муассаса ва ташкилотлар, фуқаролар устидан судларга мурожаат қилиш ҳуқуқи мавжуд эди, энди фуқаролар қонун чиқарувчи ва ижро этувчи органнинг қонун ва қарорлари устидан ҳам шикоят қилиб Конституциявий судга мурожаат қилиш ҳуқуқи берилди.

Шунингдек, 136-модданинг биринчи қисмида судья фақат конституция ва қонунларга бўйсуниши, унинг ишига бошқаларнинг аралашишига йўл қўйилмаслиги, судья муайян иш бўйича ҳисобдор бўлмаслиги қайд қилинган.

Модданинг иккинчи қисмида судьялар дахлсизлиги, учинчи қисмида эса унинг оила аъзолари ҳам хавфсизлигини давлат ўз зиммасига олганлиги қайд қилинган.

Юқоридаги модда талабларига кўра судья одил судловни амалга ошириши учун давлат томонидан барча кафолатлар, ҳаттоки, судья ва унинг оила аъзоларининг ҳам ҳуқуқ-манфаатлари кафолатланиб, давлат уларнинг хавфсизлигини ўз зиммасига олган.

Хулоса ўрнида шуни айтиш жоизки, Ўзбекистонни барпо этишда ўз олдимизга қўйган мақсадларимиз ушбу янги таҳрирдаги Конституция орқали ўз аксини топганлигини, янги тахрирдаги конституциямиз халқимизнинг ҳоҳиш ва истакларини ўз ичига олган асосий Бош Қомусимиздир.

Жасурбек Туропов, Қашқадарё вилоят суди судья катта ёрдамчиси

Атроф-муҳитга эҳтиёткорона муносабатда бўлиш барчамизнинг конституциявий бурчимиздир

Маълумки, атроф-муҳитни муҳофаза қилишнинг ҳуқуқий асослари биринчи навбатда Ўзбекистон Республикасининг Конституциясида ўз аксини топган. Унинг Муқаддимасида ҳам мамлакатимизнинг бебаҳо табиий бойликларини кўпайтириш, ҳозирги ва келажак авлодлар учун асраб-авайлаш ҳамда атроф-муҳит мусаффолигини сақлаш масаласига алоҳида эътибор қаратилган.

Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 62-моддасида “Фуқаролар атроф табиий муҳитга эҳтиёткорона муносабатда бўлишга мажбурдирлар” деб белгиланган.

Конституциясимизга мувофиқ ер, ер ости бойликлари, сув, ўсимлик ва ҳайвонот дунёси ҳамда бошқа табиий захиралар умуммиллий бойликдир, улардан оқилона фойдаланиш зарур ва улар давлат муҳофазасидадир.

1996 йил 27 декабрда Ўзбекистон Республикасининг «Атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш тўғрисида»ги қонуни қабул қилинган бўлиб, атмосфера ҳавосини муҳофаза қилиш тўғрисидаги қонун ҳужжатлари, фуқароларининг ҳуқуқ ва мажбуриятлари, стандартлар ва меъёрий ҳужжатлар, ҳаво муҳитига зарар етказганлик учун жавобгарлик каби моддалар мавжуд.

Атроф муҳитни муҳофаза қилиш соҳасида давлат сиёсатининг устувор йўналишларини белгилаш, табиатни муҳофаза қилиш соҳасидаги қонун ҳужжатлари бузилишлари профилактикаси, уларни аниқлаш ва олдини олишнинг самарали механизмларини жорий этиш, республика аҳоли пунктларининг санитария ва экологик ҳолати учун давлат органлари, хўжалик юритувчи субъектлар раҳбарлари ва фуқароларнинг шахсий жавобгарлигини кучайтириш, шунингдек, 2030 йилгача бўлган даврда барқарор ривожланиш соҳасидаги Миллий мақсад ва вазифаларга эришишни таъминлаш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 30 октябрдаги ПФ-5863-сон Фармони билан  2030 йилгача бўлган даврда Ўзбекистон Республикасининг Атроф муҳитни муҳофаза қилиш концепцияси тасдиқланган.

Давлатмиз раҳбари ташаббуси билан 2025 йилга “Атроф-муҳитни асраш ва “яшил” иқтисодиёт йили” деб ном берилди. Бу қарор мамлакатимизнинг барқарор ривожланиши, юзага келган экологик муаммоларни ҳал қилиш орқали иқтисодий ўсишни таъминлашга қаратилган бир неча муҳим омилга асосланган. Дунё бўйлаб атроф-муҳитга салбий таъсир кўрсатаётган ҳолатлар кўпаймоқда. Жумладан, Ўзбекистон ҳам иқлим ўзгариши, ҳаво ва сув ифлосланиши каби жиддий экологик муаммоларга дуч келмоқда. Атроф-муҳит масаласини асосий кун тартибига олиб чиқиш давлатимизга айни масаларни бартараф қилиш имконини беради, жамоатчиликда эса табиатга эътиборни кучайтиради. Ҳар бир фуқаро атроф муҳитга эҳтиёткорона муносабатда бўлши, асраб авайлаши, ундан оқилона фойдаланиши зарур.

Ўзбекистон Республикаси қонунчилигида атроф-муҳитни муҳофаза қилиш тўғрисидаги қонунларни бузганлик учун жавобгарликка тортиш масалалари Ўзбекистон Республикасининг маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодексида табиий муҳитни муҳофаза қилиш ва табиатдан фойдаланиш соҳасидаги ҳуқуқбузарлик учун маъмурий жавобгарлик меъёрларида белгиланган. Маъмурий кодексда жиноят турига қараб турли миқдорда жарималар тўлаш ва маълум ҳуқуқдан маҳрум қилиш жазолари кўрсатилган. Ўзбекистон Республикаси жиноят кодексининг 4-бўлими «Экология соҳасидаги жиноятлар» деб юритилади. Жиноят кодексида Экология соҳасидаги турли жиноятлар учун жарима тўлаш, муайян ҳуқуқдан маҳрум қилиш, ахлоқ тузатиш ишлари, озодликдан маҳрум қилиш чоралари белгиланган.

Судлар томонидан ҳам ваколатли органларнинг даъво аризаларига асосан артоф-муҳитга етказилган зарарни ундириш ҳақидаги ишлар кўриб чиқилиб, суднинг ҳал қилув қарорларига асосан айбдор шахслардан етказилган зарарлар ундириб олинмоқда.

Бугунги кунда дунё миқёсида экологик муаммолар ўсиб бораётган бир вақтда республикамизда артоф-муҳитни асраб авайлаш, “Яшил макон” умуммиллий лойиҳаси доирасида ҳудудларга мевали ва манзарали дарахтлар экиш ишлари олиб борилмоқда.

Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, барчамиз ўзимизнинг Конституциявий бурчимиз бўлган атроф табиий муҳитга эҳтиёткорона муносабатда бўлишимиз, келажак авлодлар учун асраб-авайлашимиз зарур.

Хуршид Мухторов, фуқаролик ишлари бўйича Касби туманлараро суди раиси