25Feb Maqolalar

Xorijiy mamlakatlar sud qarorlarining tan olinishi va ijroga qaratilishining huquqiy asoslari

Har kimning, shu jumladan, xalqaro iqtisodiy faoliyat ishtirokchilarining sud orqali himoyalanish huquqi O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasi (15, 24, 55, 139-moddalari), qonunchilik hujjatlari, xalqaro huquqning umume’tirof etilgan normalari va tamoyillari hamda xalqaro shartnomalar bilan tan olinadi va kafolatlanadi.

O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 15-moddasiga ko‘ra Konstitutsiya mamlakatning butun hududida oliy yuridik kuchga ega, to‘g‘ridan-to‘g‘ri amal qiladi va yagona huquqiy makonning asosini tashkil etadi.

O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari xalqaro huquqning umume’tirof etilgan prinsip va normalari bilan bir qatorda O‘zbekiston Respublikasi huquqiy tizimining tarkibiy qismidir.

Agar O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasida O‘zbekiston Respublikasining qonunida nazarda tutilganidan boshqacha qoidalar belgilangan bo‘lsa, O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomasi qoidalari qo‘llaniladi.

Shunga ko‘ra iqtisodiy sudlar tomonidan chet el tashkilotlari, xalqaro tashkilotlar,  chet el fuqarolari, fuqaroligi bo‘lmagan shaxslar ishtirokidagi ishlarni ko‘rishda,  shu jumladan chet el davlat sudi yoki arbitraj qarorini tan olish va ijroga qaratish, shuningdek chet davlat sudining topshirig‘ini bajarish to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rishda O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, Nyu-York shahrida 1958-yil 10-iyunda imzolangan “Chet el mamlakatlari hakamlik qarorlarini e’tirof etish va ijro etish to‘g‘risida”gi Konvensiya, Kiyev shahrida 1992-yil 20-martda imzolangan “Xo‘jalik faoliyatini amalga oshirish bilan bog‘liq nizolarni hal etish tartibi to‘g‘risida”gi Bitim, Minsk shahrida 1993-yil 22-yanvarda imzolangan “Fuqarolik, oilaviy va jinoiy ishlar bo‘yicha huquqiy munosabatlar va huquqiy yordam to‘g‘risida”gi Konvensiya, Kishinev shahrida 2002-yil 7-oktabrda imzolangan “Fuqarolik, oilaviy va jinoiy ishlar bo‘yicha huquqiy yordam va huquqiy munosabatlar to‘g‘risida”gi Konvensiya, Gaaga shahrida 1954-yil 1-martda imzolangan “Fuqarolik protsessi masalalariga doir” Konvensiya, huquqiy yordam berish haqidagi O‘zbekiston Respublikasining xalqaro shartnomalari, O‘zbekiston Respublikasining boshqa qonunchilik hujjatlari, xalqaro huquqning umume’tirof etilgan tamoyillariga amal qilishlari lozim.

Shu ma’noda sudlar nizoli ishlarni ko‘rishda, avvalambor, Konstitutsiya bilan xalqaro huquqning umume’tirof etilgan prinsiplari va normalarining ustuvorligi tan olinganligiga, O‘zbekiston tomonidan ratifikatsiya qilingan xalqaro shartnomalar milliy qonunchilik normalaridan ustun ekanligidan kelib chiqib, odil sudlovni amalga oshirishlari, unga rioya qilmaslik esa muayyan nizoning nafaqat noto‘g‘ri hal qilinishiga va sud hujjatining o‘zgartirilishi yoki bekor qilinishiga, ayni paytda, bu davlat tomonidan xalqaro shartnomaviy majburiyatlar bajarilmasligiga ham sabab bo‘lishiga alohida ahamiyat berishi kerak. Chunki, sud qarorining qonuniyligi va asosliligi nafaqat milliy qonunchilik, balki xalqaro huquq normasiga muvofiqligi bilan ham belgilanadi.

Iqtisodiy protsessual kodeksning 248-moddasi birinchi qismiga ko‘ra chet davlatlar sudlarining va arbitrajlarining iqtisodiyot sohasida yuzaga keladigan nizolar hamda boshqa ishlar bo‘yicha qabul qilingan hal qiluv qarorlari, agar bunday qarorlarni tan olish va ijroga qaratish O‘zbekiston Respublikasining tegishli xalqaro shartnomalari hamda qonunchiligida nazarda tutilgan bo‘lsa, ular O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiy sudlari tomonidan tan olinadi va ijroga qaratiladi.

“Xo‘jalik faoliyati amalga oshirilishi munosabati bilan yuzaga keluvchi nizolarni hal etish tartibi to‘g‘risida”gi Bitim (Kiyev, 1992-yil 20-mart) 7-moddasining birinchi qismiga muvofiq Mustaqil Davlatlar Hamdo‘stligi ishtirokchisi bo‘lgan davlatlar vakolatli sudlarning qonuniy kuchga kirgan hal qiluv qarorlarini o‘zaro tan oladi va ijro etadi.

 

Husan Tursunov, Qashqadaryo viloyat sudining iqtisodiy ishlar bo‘yicha sudyasi

17Feb Maqolalar

Sug‘urta – xavf-xatarlarning yuridik himoyasi

Sug‘urtaga o‘xshash munosabatlar amaliyoti eramizdan ancha oldin paydo bo‘lgan. Xammurapi kodeksiga ko‘ra (taxminan miloddan avvalgi 1750-yil) Bobilda karvon jo‘natgan savdogarlar talon-toroj qilingan yoki yo‘qolgan yuk uchun umumiy fond hisobidan tovon olishi mumkin bo‘lgan qoidalar mavjud edi. Qadimgi Xitoyda taxminan miloddan avvalgi III asrda daryolar orqali yuk tashiydigan savdogarlar agar qayiqlarning bir qismi cho‘kib ketsa, zararni oldindan teng taqsimlashga kelishib olishgan.

Qadimgi Yunoniston va Finikiyada esa dengizda yuklarni tashishda kema va yuk garovga qo‘yilib, kema xalokatga uchrasa kema kapitani pul berishi shart bo‘lgan. O‘rta asrlarda Yevropada sayyohlar va savdogarlarni himoya qilish uchun umumiy jamg‘armalar tuzilib, quruqlik va dengiz yo‘llaridagi yo‘qotishlarni qoplash uchun umumiy o‘zaro yordam ko‘rsatishgan.

Shunday munosabatlar zamonaviy sug‘urta mexanizmlarini yaratishga turtki bo‘ldi hamda XVII-XVIII asrlarda aynan tadbirkorlar dastlabki  sug‘urtalovchilar bo‘ldilar, ular o‘z mol-mulklarini garovga qo‘yib, zararni qoplash majburiyatini olganlar.

Hozirgi qonunchilikka ko‘ra sug‘urta munosabatlari muayyan voqea (hodisa) yuz berganda yetkazilgan zararning o‘rnini qoplash, tovonlar va boshqa to‘lovlar to‘lash uchun maqsadli pul jamg‘armalarini tashkil etish hamda ulardan foydalanish bilan bog‘liq bo‘lgan, jismoniy va yuridik shaxslarning manfaatlarini himoya qilishga doir munosabatlardir. Sug‘urta qilish sug‘urta qildiruvchi va sug‘urtalovchi o‘rtasida tuziladigan sug‘urta shartnomasi asosida amalga oshiriladi.

Sug‘urta shartnomasi sug‘urtalovchi va sug‘urta qildiruvchi o‘rtasida yozma yoki elektron shaklda tuzilgan bitim bo‘lib, sug‘urta qildiruvchi unga muvofiq sug‘urta mukofotini (sug‘urta badalini) sug‘urta shartnomasida belgilangan tartibda, muddatlarda va hajmda to‘laydi hamda sug‘urta shartnomasida yoki qonunchilikda nazarda tutilgan boshqa majburiyatlarni bajaradi, sug‘urtalovchi esa sug‘urta shartnomasida ko‘rsatilgan muayyan voqea (sug‘urta hodisasi) yuz berganda sug‘urta tovonini (sug‘urta to‘lovini) to‘lash majburiyatini o‘z zimmasiga oladi.

Mohiyatiga ko‘ra sug‘urta jismoniy va yuridik shaxslarning mulkiy va shaxsiy manfaatlarini ko‘zda tutilmagan tavakkalchiliklardan himoya qilishning huquqiy-moliyaviy mexanizmidir. Sug‘urtaga ko‘ra sug‘urtalovchi (kompaniya) sug‘urta hodisasi (avariya, kasallik, yong‘in) yuz berganda mijozlarning badallari (mukofotlari) hisobidan shakllantiriladigan tovon to‘lash majburiyatini oladi.

Sug‘urta shunchaki rasmiyatchilik emas, balki sug‘urtalanuvchi uchun kutilmagan hodisalardan himoyalanishning muhim vositasidir. Unga ko‘ra muayyan xavf-xatar (masalan, baxtsiz hodisa, kasallik, yong‘in) yuzaga kelganda zarar qoplanishi yoki moliyaviy yordam berilishi mumkin. Sug‘urta 2 ta sohaga bo‘linadi.

Hayotni sug‘urta qilish (jismoniy shaxslarning hayoti, sog‘lig‘i,

mehnat qobiliyati va pul ta’minoti bilan bog‘liq manfaatlarini sug‘urta qilish). Bunda shartnoma bo‘yicha sug‘urtaning eng kam muddati bir yilni tashkil etadi hamda sug‘urta summalarining sug‘urta shartnomasida ko‘rsatib o‘tilgan oshirilgan foizni o‘z ichiga oluvchi bir martalik yoki davriy to‘lovlarini qamrab oladi.

Umumiy sug‘urta (shaxsiy, mulkiy sug‘urta, javobgarlikni sug‘urta qilish hamda hayotni sug‘urta qilish sohasiga taalluqli bo‘lmagan boshqa sug‘urta turlari) turidir.

Sug‘urta tavakkalchiliklarining yoki ular guruhlarining va ular bilan bog‘liq majburiyatlarning umumiy xususiyatlariga muvofiq sug‘urta sohalari sug‘urta turlariga (klasslariga) bo‘linadi. Sug‘urta turlari (klasslari) O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi tomonidan belgilanadi.

O‘zbekistonda ham sug‘urta bozori faol rivojlanib bormoqda hamda jismoniy shaxslar uchun ham, tadbirkorlar uchun ham uchun ham foydali yechimlarni taklif etmoqda.  Odamlar har qanday kutilmagan holatlar jiddiy xarajatlarga, ba’zan esa barqarorlikning yo‘qolishiga olib kelishi mumkinligini,  sug‘urta xatarlarga oldindan tayyorgarlik ko‘rish va ularning oqibatlarini minimallashtirish imkoniyatini berishi bilan ahamiyatli ekanligshini tobora ko‘proq anglab yetmoqdalar.

Sug‘urta munosabatlarida polis va kompensatsiya olish jarayoni bir qarashda ko‘ringanidek murakkab emas. Rivojlangan davlatlarda sug‘urta munosabatlari keng tarqalgan hamda sug‘urta kompaniyalari sug‘urtalanuvchilarning ishonchini qozongan. Asosiysi, kompaniyani tanlash, hujjatlarni rasmiylashtirish va shartnoma shartlariga rioya qilishga diqqat bilan yondashish lozim.

Muvaffaqiyatli sug‘urta tajribasi quyidagi bosqichlardan iborat:

Sug‘urta kompaniyasini to‘g‘ri tanlash;

Shartnomani shartlarini belgilash va to‘g‘ri rasmiylashtirish;

Badallarni to‘lash haqida kelishish;

Sug‘urtaning amal qilishi belgilab olish;

Kompensatsiya to‘lash.

Shuni yodda tutish kerakki, sug‘urta faqat ikkala tomonning vijdonan yondashuvi bilan ishlaydi, shuning uchun sug‘urtalanuvchi ma’lumotlarni o‘z vaqtida taqdim etishi, faktlarni yashirmasligi, shartnoma shartlarini bajarishi kerak. Sug‘urtalovchi ham o‘z navbatida polisdagi shartnomada ko‘rsatilgan majburiyatlarga aniq rioya qilishi shart.

Hozirgi vaqtda sug‘urta munosabatlari rivojlanib, ham iqtisodiyot sohasida ham inson huquqlari sohasida ahamiyati ortib boryotganligi sababli, inson huquqlari buyicha uzoq muddatli strategiyada sug‘urta munosabatlarini tartibga oluvchi normativ-huquqiy hujjatlarni takomillashtirish nazarda tutilgan edi.

Sug‘urta munosabatlari 2022-yilga qadar “Sug‘urta to‘g‘risida”gi Qonun bilan tartibga solingan bo‘lsa, 2022-yil 25-fevraldan boshlab “Sug‘urta faoliyati to‘g‘risida”gi Qonun bilan tartibga solinadigan bo‘ldi. Mazkur Qonun sug‘urtani rivojlantirishning, sug‘urta bozorini shakllantirishning huquqiy asoslarini, respublikani ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishda sug‘urtaning mavqei va o‘rnini belgilab beradi. Fuqarolar va yuridik shaxslarning sug‘urta xizmatlariga bo‘lgan talablari to‘liqroq qondirilishini kafolatlaydi, sug‘urta munosabatlari barcha ishtirokchilarining manfaatlari himoya qilinishi va majburiyatlariga rioya etilishini ta’minlaydi.

Shu bilan birga 2026-yil 1-yanvardan boshlab “Davlat ijtimoiy sug‘urtasi to‘g‘risida”gi Qonun kuchga kiritildi. Davlat ijtimoiy sug‘urtasi ham mehnat shartnomalari ham fuqarolik huquqiy shartnomalari asosida xizmat qiluvchi xodimlarni huquqiy himoya qilishda asosiy xujjat hisoblanadi. Davlat ijtimoiy sug‘urtasi quyidagi toifadagi fuqarolar uchun majburiy tartibda amalga oshirilishi belgilandi.

Ular:

mehnat shartnomalari asosida mehnat faoliyati (muayyan ishlarni bajarishga vaqtincha (mavsumiy) jalb qilinadiganlar bundan mustasno), yuridik shaxslar rahbarlari sifatidagi faoliyat;

yuridik yoki jismoniy shaxslar bilan tuzilgan fuqarolik-huquqiy shartnomalar asosida xizmatlar ko‘rsatish, ishlar bajarish yoki intellektual mulk obyektlarini yaratish bo‘yicha ishlar.

Kasallik tufayli vaqtincha mehnatga layoqatsizlik;

homiladorlik va tug‘ruq;

ish yoki daromadni yo‘qotish hodisalari yuz bergan taqdirda sug‘urtalangan shaxslarga yoki ularning oila a’zolariga tegishli nafaqalar, shu jumladan, ishdan bo‘shatish nafaqasi to‘lanishi kafolatlanadi.

O‘zbekistonda iqtisodiyotning rivojlanib boryotganligi, iste’mol faolligining oshayotganligi, tadbirkorlikning kengayayotganligi va yangi kompaniyalar paydo bo‘lyotganligi sug‘urta munosabatlariga talabning oshishiga olib keladi. Bularning barchasi xavf darajasini oshiradi, sug‘urta esa moliyaviy himoya, xarajatlardan qochish, tavakkalchiliklardan qo‘rqmaslik, ehtimoliy yo‘qotishlarning oldini olish va umuman ko‘zda tutilmagan xavf-xatarlarda  yuridik himoyaga ega bo‘lishning muhim shartidir.

 

Risolat Abdullayeva, fuqarolik ishlari bo‘yicha Koson tumanlararo sudining sudyasi

7Feb Maqolalar

Korrupsiyaga qarshi kurash jamiyat taraqqiyotining muhim omili

Korrupsiya har qanday davlat va jamiyat taraqqiyotiga jiddiy toʻsiq boʻluvchi xavfli illat hisoblanadi. U qonuniylikka putur yetkazadi, fuqarolarning davlatga boʻlgan ishonchini susaytiradi, ijtimoiy adolat prinsiplarini buzadi hamda iqtisodiy rivojlanishga salbiy ta’sir koʻrsatadi. Shu bois korrupsiyaga qarshi kurash bugungi kunda davlat siyosatining ustuvor yoʻnalishlaridan biri hisoblanadi.

Korrupsiyaga qarshi samarali kurash olib borishda qonuniylikni ta’minlash va davlat boshqaruvida shaffoflikni oshirish muhim ahamiyatga ega. Davlat organlari faoliyatining ochiqligi, qarorlar qabul qilish jarayonining jamoatchilik uchun tushunarli boʻlishi korrupsiya xavfini kamaytiradi.

Oʻzbеkiston Rеspublikasi Prеzidеnti Shavkat Mirziyoеv 2025-yil 5-mart kuni Korrupsiyaga qarshi kurashish milliy kеngashi yigʻilishida ishtirok etdi va yurtimizda korrupsiyadan xoli muhit yaratish boʻyicha qilingan ishlarga toʻxatilib, kеlgusi vazifalar bеlgilandi.

Mazkur yigʻilishda bеlgilangan ustuvor vazifalar ijrosini ta’minlash, shuningdеk, korrupsiyaga qarshi kurashish boʻyicha yangi tizimni joriy etib, ushbu masalaga jamoatchilik, parlamеnt va fuqarolik jamiyati institutlarini kеng safarbar etish maqsadida Oʻzbеkiston Rеspublikasi Prеzidеntining 2025-yil 21-aprеldagi “Korrupsiyaga qarshi kurashish tizimini yanada takomillashtirish boʻyicha bеlgilangan ustuvor vazifalar ijrosini samarali tashkil etishga doir chora-tadbirlar toʻgʻrisida”gi PF-71-sonli Farmoni qabul qilindi.

Ushbu Farmon orqali Korrupsiyaga qarshi kurashish boʻyicha milliy kеngashning 2025-yil 5-martda oʻtkazilgan kеngaytirilgan yigʻilishida bеlgilangan topshiriqlar ijrosini ta’minlash boʻyicha ishlab chiqiladigan normativ-huquqiy hujjatlar roʻyxati va amaliy chora-tadbirlar dasturi tasdiqlandi.

Korrupsiyaga qarshi kurashish jarayonida jamiyat va har bir fuqaroning faol ishtiroki zarur. Har bir inson qonunlarga rioya qilishi, pora bеrish va olishga murosasiz munosabatda boʻlishi, korrupsiyaviy holatlarga duch kеlganda tеgishli idoralarga murojaat qilishi lozim.

Korrupsiyaga qarshi kurashda huquqiy choralar bilan bir qatorda ma’naviy tarbiya ham muhim ahamiyatga ega. Yosh avlodni halollik, adolat, qonunga hurmat ruhida tarbiyalash orqali jamiyatda korrupsiyaga qarshi “ma’naviy immunitеt”ni shakllantirish mumkin.

Oila, ta’lim muassasalari va jamoatchilik bu borada oʻzaro hamkorlikda ish olib borishi zarur.

Xulosa qilib aytganda, korrupsiyaga qarshi kurash uzluksiz va barchani qamrab oluvchi jarayondir. Qonuniylik, shaffoflik, jamoatchilik nazorati va yuksak huquqiy madaniyat orqali korrupsiyaning oldini olish mumkin. Halollik va adolatni hayot qoidasiga aylantirgan jamiyatgina barqaror taraqqiyotga erisha oladi.

 

Adolat Muqumova, Qarshi tumanlararo iqtisodiy sudining sudyasi

4Feb Maqolalar

Xotin-qizlar orasida jinoyatchilik va huquqbuzarliklarning oldini olish jamiyat barqarorligining muhim omili

Jamiyatda qonuniylik va huquq-tartibotni ta’minlash, inson huquq va erkinliklarini himoya qilish, fuqarolarning huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini yuksaltirish bilan chambarchas bog‘liq. Bu borada xotin-qizlar orasida jinoyatchilik va huquqbuzarliklarning oldini olish, ularning huquqiy savodxonligini oshirish hamda huquqiy tarbiyani kuchaytirish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi.

Bugungi kunda davlatimiz tomonidan xotin-qizlarning jamiyatdagi o‘rnini mustahkamlash, ularning huquq va manfaatlarini himoya qilish, ijtimoiy faolligini oshirishga qaratilgan keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu islohotlar xotin-qizlar o‘rtasida jinoyatchilik va huquqbuzarliklarning oldini olishda mustahkam huquqiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda.

Xotin-qizlar orasida sodir etilayotgan huquqbuzarliklarning asosiy sabablari orasida huquqiy bilimning yetarli emasligi, ijtimoiy-iqtisodiy qiyinchiliklar, oilaviy muammolar, ishsizlik hamda ayrim hollarda psixologik bosimlar muhim o‘rin tutadi. Shu bois, profilaktika ishlarini olib borishda faqat huquqiy choralar bilan cheklanib qolmasdan, kompleks yondashuvlarni qo‘llash zarur.

Huquqbuzarliklarning oldini olishda huquqiy tarbiya va huquqiy savodxonlikni yuksaltirish hal qiluvchi ahamiyatga ega. Xotin-qizlar o‘rtasida huquqiy bilimlarni oshirish maqsadida davra suhbatlari, ochiq muloqotlar, huquqiy seminar va treninglar tashkil etish, ommaviy axborot vositalari hamda ijtimoiy tarmoqlar orqali tushuntirish ishlarini olib borish samarali natija bermoqda.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 1-martdagi “Oila va xotin-qizlar bilan ishlash, mahalla va nuroniylarni qo‘llab-quvvatlash tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoniga muvofiq, oila va xotin-qizlar bilan ishlash, mahalla va nuroniylarni qo‘llab-quvvatlash tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari belgilangan. Ushbu qaror asosida xotin-qizlarning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilish, ularning mamlakat ijtimoiy-siyosiy hayotidagi o‘rni va faolligini oshirish, gender tenglik kafolatlarini ta’minlash, ilmiy faoliyatga keng jalb qilish kabi vazifalar belgilangan.

Shuningdek, profilaktika inspektorlari, mahalla faollari, xotin-qizlar qo‘mitalari, ta’lim muassasalari hamda nodavlat notijorat tashkilotlari o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, ijtimoiy himoyaga muhtoj, muammoli oilalardagi xotin-qizlar bilan individual tartibda ish olib borish, ularga psixologik, huquqiy va ijtimoiy yordam ko‘rsatish jinoyatchilikning barvaqt oldini olishga xizmat qiladi.

Qonuniylik va huquq-tartibotni ta’minlashda xotin-qizlarning faol ishtirokini ta’minlash ham muhim masaladir. Huquqiy ongi yuksak, o‘z haq-huquqlarini yaxshi biladigan ayol jamiyatda qonun ustuvorligini ta’minlashga, yosh avlodni qonuniylik ruhida tarbiyalashga munosib hissa qo‘sha oladi. Zero, ona tarbiyasi kelajak jamiyat poydevoridir.

Xotin-qizlar orasida jinoyatchilik va huquqbuzarliklarning oldini olish, qonuniylik va huquq-tartibotni ta’minlash, huquqiy savodxonlik hamda huquqiy tarbiyani yuksaltirish uzviy bog‘liq jarayondir. Bu borada davlat organlari, jamoat tashkilotlari va keng jamoatchilikning hamjihatlikdagi sa’y-harakatlari barqaror, adolatli va huquqiy jamiyatni barpo etishning muhim kafolatidir.

 

Fayyoza Qambarova, Qashqadaryo viloyat sudining jinoyat ishlari bo‘yicha sudyasi

4Feb Maqolalar

Yangi tahrirdagi Konstitutsiya va sud-huquq tizimida kafolatlarni kuchaytirishga qaratilgan Qonun

Yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining qabul qilinishi mamlakatimiz hayotida muhim siyosiy-huquqiy voqea bo‘lib, inson huquq va erkinliklarini ta’minlash, qonun ustuvorligini mustahkamlash hamda sud hokimiyatining haqiqiy mustaqilligini ta’minlash yo‘lida yangi bosqichni boshlab berdi. Konstitutsiyada belgilab berilgan yangi normalar va tamoyillarni hayotga to‘liq tadbiq etish maqsadida O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga sudlar faoliyati hamda fuqarolarning huquq va erkinliklari kafolatlarini kuchaytirishga qaratilgan o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritildi.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan 2025-yil 9-iyunda imzolangan “Yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganligi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga sudlar faoliyatining hamda fuqarolar huquq va erkinliklarining kafolatlarini kuchaytirishga qaratilgan o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi OʻRQ-1067-sonli Qonun ushbu o‘zgarishlarning mustahkam poydevori bo‘ldi.

Mazkur qonun yangi tahrirdagi Konstitutsiya ruhiga tayangan holda sud hokimiyatini mustahkamlash bilan birga, har bir fuqaroning daxlsiz huquqlarini ro‘yobga chiqarib, sud himoyasini kuchaytirdi.

Jinoyat-protsessual kodeksiga kiritilgan eng muhim o‘zgarishlardan biri – aybdorlikka oid har qanday shubha yuzaga kelsa, uni bartaraf etish imkoniyati tugagan bo‘lsa, u shubha gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchining foydasiga hal qilinishi shart. Qolaversa, Qonunni qo‘llashda paydo bo‘lgan shubhalar ham shaxs foydasiga yechiladi.

Dastlabki tergov bosqichidan to sudgacha bo‘lgan har qadamda fuqaroning pozitsiyasi kuchaytirildi. Aybsizlikni isbotlash majburiyati bekor qilindi, shaxs o‘z aybsizligini isbotlashi shart emas. U istalgan vaqtda sukut saqlash huquqidan foydalanishi mumkin. Eng og‘ir holatlarda ham, agar shaxsning aybini tan olgani yagona dalil bo‘lsa, u aybdor deb topilishi mumkin emas.
Qonun nafaqat shaxsning o‘zini, balki uning yaqinlarini ham himoyaga oladi. Endi hech kim o‘ziga va yaqin qarindoshlariga qarshi ko‘rsatuv berishga majbur emas. Shu bilan birga biror shaxsning sudlanganligi uning qarindoshlari huquqlarini cheklash uchun asos bo‘lishi mumkin emas.

Sud hokimiyati qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatdan, siyosiy partiyalardan butunlay mustaqil holda ish yuritadi. Sudyalarning odil sudlovni amalga oshirishiga har qanday tarzda aralashishga yo‘l qo‘yilmaydi va bunday aralashish qonunga muvofiq javobgarlikka sabab bo‘ladi.

Ko‘rinib turibdiki, kiritilgan o‘zgartirish va qo‘shimchalar avvalo, sudlarning mustaqilligi va xolisligini mustahkamlashga xizmat qiladi. Sudyalarning faoliyatiga har qanday noqonuniy aralashuvga yo‘l qo‘ymaslik, ularning qaror qabul qilishda faqat qonunga va ichki ishonchga tayanishini ta’minlash bo‘yicha huquqiy mexanizmlar kuchaytirildi. Bu esa sud qarorlarining adolatli, asosli va shaffof bo‘lishini kafolatlaydi.

Shuningdek, Qonun fuqarolarning sudga murojaat qilish, o‘z huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilish imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan normalarni o‘z ichiga oladi. Sud muhokamasida taraflarning tengligi, tortishuv tamoyili, dalillarni taqdim etish va baholashda ochiqlikni ta’minlash bo‘yicha qoidalar yanada aniq va ravshan ifodalandi. Bu esa inson huquqlarini ta’minlashda sudning hal qiluvchi rolini yanada mustahkamlaydi.

Xulosa qilganda, yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganidan keyin qabul qilingan mazkur Qonun sud-huquq tizimini yanada demokratlashtirish, inson huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish, qonuniylik va adolat tamoyillarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Ushbu qonun sudlarning haqiqiy mustaqil faoliyat yuritishi va fuqarolarning sudga bo‘lgan ishonchini oshirishda muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi.

 

Usmon Latipov, Qarshi tumanlararo iqtisodiy sudi raisi o‘rinbosari

4Feb Maqolalar

Boshqaruv tizimini isloh qilish yo‘lida muhim qadam

So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida davlat boshqaruvi tizimini isloh qilish, mahalliy davlat hokimiyati organlarining vakolat va mas’uliyatini oshirish, aholining davlat hokimiyati organlari faoliyatidagi ishtirokini kengaytirishga qaratilgan izchil islohotlar amalga oshirilmoqda. Mazkur jarayonning mantiqiy davomi sifatida mahalliy davlat hokimiyati organlari faoliyatini takomillashtirish munosabati bilan  2025-yil 30-dekabrda O‘zbekiston Respublikasining “Mahalliy davlat hokimiyati organlari faoliyati takomillashtirilishi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi O‘RQ–1109-sonli Qonuni qabul qilindi.

Mahalliy davlat hokimiyati organlarining vakolatlarini aniq belgilashga qaratilgan ushbu Qonunning qabul qilinishi mahalliy darajada samarali, ochiq va hisobdor boshqaruvni yo‘lga qo‘yib, hokimiyat tarmoqlari o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlashga xizmat qiladi.

Mazkur hujjat bilan ayrim Qonun hujjatlariga qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritildi va mahalliy davlat hokimiyati vakillik organlari hamda mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlarining vazifalarini aniqlashtirishni nazarda tutadi.

Jumladan, “Shahar yo‘lovchilar transporti to‘g‘risida”gi Qonunga kiritilgan qo‘shimchalarga muvofiq, mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari shahar yo‘lovchilar transporti sohasida bir qator yangi vakolatlarga ega bo‘ldi. Ular bekatlar, to‘xtab o‘tish va dispetcherlik manzillarini hamda boshqa obyektlarni joylashtirish, qurish va obodonlashtirish masalalarini hal qiladi.

Shuningdek, mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari aholiga transport xizmati ko‘rsatish bo‘yicha shahar yo‘lovchilar transportini boshqarish organlari bilan shartnomalar tuzadi, transport harakatini tashkil etish rejalarini ishlab chiqadi hamda yo‘lovchilar tashish xizmatlari sifati ustidan nazoratni amalga oshiradi.

Qonun bilan mahalliy davlat hokimiyati vakillik organlariga avtomobil transportini rivojlantirish bo‘yicha kompleks mintaqaviy dasturlarni tasdiqlash va ularning ijrosini nazorat qilish vakolati ham berildi.

Bundan tashqari mahalliy davlat hokimiyati vakillik organlari mahalliy budjetlarning yong‘in xavfsizligi, shu jumladan, yong‘indan saqlash xizmati ta’minoti xarajatlariga oid qismini tasdiqlashi belgilandi.

Mazkur Qonun O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida belgilangan, hokimlar va xalq deputatlari Kengashlari vakolatlari taqsimlanishiga asoslangan davlat hokimiyatini tashkil etishning yangi modelini to‘liq amalga oshirishga, mahalliy davlat hokimiyati vakillik organlarining davlat va jamiyat boshqaruvidagi rolini oshirishga, mahalliy davlat hokimiyatini yangicha sharoitlarda yo‘lga qo‘yishga xizmat qiladi.

Shuningdek, mahalliy boshqaruvda “xalq manfaatiga xizmat qilish” tamoyilini amalda ro‘yobga chiqarish, fuqarolarning davlat hokimiyatiga bo‘lgan ishonchini mustahkamlash, hududlarning barqaror ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini ta’minlashda muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Bir so‘z bilan aytganda, mahalliy davlat hokimiyati organlari faoliyati takomillashtirilishi munosabati bilan Qonun hujjatlariga kiritilgan o‘zgartirish va qo‘shimchalar davlat boshqaruvi tizimini modernizatsiya qilish yo‘lidagi muhim qadam hisoblanadi. Ushbu qonun mahalliy hokimiyat organlarining samaradorligini oshirish, ularning javobgarligini kuchaytirish hamda fuqarolar manfaatlarini ishonchli himoya qilishga qaratilgan bo‘lib, demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini barpo etishga xizmat qiladi.

 

Laziz Abdullayev, Qashqadaryo viloyat sudining fuqarolik ishlari bo‘icha sudyasi