Author: admin

Xotin-qizlar orasida jinoyatchilik va huquqbuzarliklarning oldini olish jamiyat barqarorligining muhim omili

Jamiyatda qonuniylik va huquq-tartibotni ta’minlash, inson huquq va erkinliklarini himoya qilish, fuqarolarning huquqiy ongi va huquqiy madaniyatini yuksaltirish bilan chambarchas bog‘liq. Bu borada xotin-qizlar orasida jinoyatchilik va huquqbuzarliklarning oldini olish, ularning huquqiy savodxonligini oshirish hamda huquqiy tarbiyani kuchaytirish dolzarb vazifalardan biri hisoblanadi.

Bugungi kunda davlatimiz tomonidan xotin-qizlarning jamiyatdagi o‘rnini mustahkamlash, ularning huquq va manfaatlarini himoya qilish, ijtimoiy faolligini oshirishga qaratilgan keng ko‘lamli islohotlar amalga oshirilmoqda. Bu islohotlar xotin-qizlar o‘rtasida jinoyatchilik va huquqbuzarliklarning oldini olishda mustahkam huquqiy asos bo‘lib xizmat qilmoqda.

Xotin-qizlar orasida sodir etilayotgan huquqbuzarliklarning asosiy sabablari orasida huquqiy bilimning yetarli emasligi, ijtimoiy-iqtisodiy qiyinchiliklar, oilaviy muammolar, ishsizlik hamda ayrim hollarda psixologik bosimlar muhim o‘rin tutadi. Shu bois, profilaktika ishlarini olib borishda faqat huquqiy choralar bilan cheklanib qolmasdan, kompleks yondashuvlarni qo‘llash zarur.

Huquqbuzarliklarning oldini olishda huquqiy tarbiya va huquqiy savodxonlikni yuksaltirish hal qiluvchi ahamiyatga ega. Xotin-qizlar o‘rtasida huquqiy bilimlarni oshirish maqsadida davra suhbatlari, ochiq muloqotlar, huquqiy seminar va treninglar tashkil etish, ommaviy axborot vositalari hamda ijtimoiy tarmoqlar orqali tushuntirish ishlarini olib borish samarali natija bermoqda.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 1-martdagi “Oila va xotin-qizlar bilan ishlash, mahalla va nuroniylarni qo‘llab-quvvatlash tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi Farmoniga muvofiq, oila va xotin-qizlar bilan ishlash, mahalla va nuroniylarni qo‘llab-quvvatlash tizimini takomillashtirish chora-tadbirlari belgilangan. Ushbu qaror asosida xotin-qizlarning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilish, ularning mamlakat ijtimoiy-siyosiy hayotidagi o‘rni va faolligini oshirish, gender tenglik kafolatlarini ta’minlash, ilmiy faoliyatga keng jalb qilish kabi vazifalar belgilangan.

Shuningdek, profilaktika inspektorlari, mahalla faollari, xotin-qizlar qo‘mitalari, ta’lim muassasalari hamda nodavlat notijorat tashkilotlari o‘rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, ijtimoiy himoyaga muhtoj, muammoli oilalardagi xotin-qizlar bilan individual tartibda ish olib borish, ularga psixologik, huquqiy va ijtimoiy yordam ko‘rsatish jinoyatchilikning barvaqt oldini olishga xizmat qiladi.

Qonuniylik va huquq-tartibotni ta’minlashda xotin-qizlarning faol ishtirokini ta’minlash ham muhim masaladir. Huquqiy ongi yuksak, o‘z haq-huquqlarini yaxshi biladigan ayol jamiyatda qonun ustuvorligini ta’minlashga, yosh avlodni qonuniylik ruhida tarbiyalashga munosib hissa qo‘sha oladi. Zero, ona tarbiyasi kelajak jamiyat poydevoridir.

Xotin-qizlar orasida jinoyatchilik va huquqbuzarliklarning oldini olish, qonuniylik va huquq-tartibotni ta’minlash, huquqiy savodxonlik hamda huquqiy tarbiyani yuksaltirish uzviy bog‘liq jarayondir. Bu borada davlat organlari, jamoat tashkilotlari va keng jamoatchilikning hamjihatlikdagi sa’y-harakatlari barqaror, adolatli va huquqiy jamiyatni barpo etishning muhim kafolatidir.

Fayyoza Qambarova, Qashqadaryo viloyat sudining jinoyat ishlari bo‘yicha sudyasi

Yangi tahrirdagi Konstitutsiya va sud-huquq tizimida kafolatlarni kuchaytirishga qaratilgan Qonun

Yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining qabul qilinishi mamlakatimiz hayotida muhim siyosiy-huquqiy voqea bo‘lib, inson huquq va erkinliklarini ta’minlash, qonun ustuvorligini mustahkamlash hamda sud hokimiyatining haqiqiy mustaqilligini ta’minlash yo‘lida yangi bosqichni boshlab berdi. Konstitutsiyada belgilab berilgan yangi normalar va tamoyillarni hayotga to‘liq tadbiq etish maqsadida O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga sudlar faoliyati hamda fuqarolarning huquq va erkinliklari kafolatlarini kuchaytirishga qaratilgan o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritildi.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan 2025-yil 9-iyunda imzolangan “Yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganligi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga sudlar faoliyatining hamda fuqarolar huquq va erkinliklarining kafolatlarini kuchaytirishga qaratilgan o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi OʻRQ-1067-sonli Qonun ushbu o‘zgarishlarning mustahkam poydevori bo‘ldi.

Mazkur qonun yangi tahrirdagi Konstitutsiya ruhiga tayangan holda sud hokimiyatini mustahkamlash bilan birga, har bir fuqaroning daxlsiz huquqlarini ro‘yobga chiqarib, sud himoyasini kuchaytirdi.

Jinoyat-protsessual kodeksiga kiritilgan eng muhim o‘zgarishlardan biri – aybdorlikka oid har qanday shubha yuzaga kelsa, uni bartaraf etish imkoniyati tugagan bo‘lsa, u shubha gumon qilinuvchi, ayblanuvchi yoki sudlanuvchining foydasiga hal qilinishi shart. Qolaversa, Qonunni qo‘llashda paydo bo‘lgan shubhalar ham shaxs foydasiga yechiladi.

Dastlabki tergov bosqichidan to sudgacha bo‘lgan har qadamda fuqaroning pozitsiyasi kuchaytirildi. Aybsizlikni isbotlash majburiyati bekor qilindi, shaxs o‘z aybsizligini isbotlashi shart emas. U istalgan vaqtda sukut saqlash huquqidan foydalanishi mumkin. Eng og‘ir holatlarda ham, agar shaxsning aybini tan olgani yagona dalil bo‘lsa, u aybdor deb topilishi mumkin emas.
Qonun nafaqat shaxsning o‘zini, balki uning yaqinlarini ham himoyaga oladi. Endi hech kim o‘ziga va yaqin qarindoshlariga qarshi ko‘rsatuv berishga majbur emas. Shu bilan birga biror shaxsning sudlanganligi uning qarindoshlari huquqlarini cheklash uchun asos bo‘lishi mumkin emas.

Sud hokimiyati qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyatdan, siyosiy partiyalardan butunlay mustaqil holda ish yuritadi. Sudyalarning odil sudlovni amalga oshirishiga har qanday tarzda aralashishga yo‘l qo‘yilmaydi va bunday aralashish qonunga muvofiq javobgarlikka sabab bo‘ladi.

Ko‘rinib turibdiki, kiritilgan o‘zgartirish va qo‘shimchalar avvalo, sudlarning mustaqilligi va xolisligini mustahkamlashga xizmat qiladi. Sudyalarning faoliyatiga har qanday noqonuniy aralashuvga yo‘l qo‘ymaslik, ularning qaror qabul qilishda faqat qonunga va ichki ishonchga tayanishini ta’minlash bo‘yicha huquqiy mexanizmlar kuchaytirildi. Bu esa sud qarorlarining adolatli, asosli va shaffof bo‘lishini kafolatlaydi.

Shuningdek, Qonun fuqarolarning sudga murojaat qilish, o‘z huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilish imkoniyatlarini kengaytirishga qaratilgan normalarni o‘z ichiga oladi. Sud muhokamasida taraflarning tengligi, tortishuv tamoyili, dalillarni taqdim etish va baholashda ochiqlikni ta’minlash bo‘yicha qoidalar yanada aniq va ravshan ifodalandi. Bu esa inson huquqlarini ta’minlashda sudning hal qiluvchi rolini yanada mustahkamlaydi.

Xulosa qilganda, yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganidan keyin qabul qilingan mazkur Qonun sud-huquq tizimini yanada demokratlashtirish, inson huquq va erkinliklarini ishonchli himoya qilish, qonuniylik va adolat tamoyillarini mustahkamlashga xizmat qiladi. Ushbu qonun sudlarning haqiqiy mustaqil faoliyat yuritishi va fuqarolarning sudga bo‘lgan ishonchini oshirishda muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Usmon Latipov, Qarshi tumanlararo iqtisodiy sudi raisi o‘rinbosari

Boshqaruv tizimini isloh qilish yo‘lida muhim qadam

So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida davlat boshqaruvi tizimini isloh qilish, mahalliy davlat hokimiyati organlarining vakolat va mas’uliyatini oshirish, aholining davlat hokimiyati organlari faoliyatidagi ishtirokini kengaytirishga qaratilgan izchil islohotlar amalga oshirilmoqda. Mazkur jarayonning mantiqiy davomi sifatida mahalliy davlat hokimiyati organlari faoliyatini takomillashtirish munosabati bilan  2025-yil 30-dekabrda O‘zbekiston Respublikasining “Mahalliy davlat hokimiyati organlari faoliyati takomillashtirilishi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasining ayrim qonun hujjatlariga o‘zgartirish va qo‘shimchalar kiritish to‘g‘risida”gi O‘RQ–1109-sonli Qonuni qabul qilindi.

Mahalliy davlat hokimiyati organlarining vakolatlarini aniq belgilashga qaratilgan ushbu Qonunning qabul qilinishi mahalliy darajada samarali, ochiq va hisobdor boshqaruvni yo‘lga qo‘yib, hokimiyat tarmoqlari o‘rtasidagi muvozanatni ta’minlashga xizmat qiladi.

Mazkur hujjat bilan ayrim Qonun hujjatlariga qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritildi va mahalliy davlat hokimiyati vakillik organlari hamda mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlarining vazifalarini aniqlashtirishni nazarda tutadi.

Jumladan, “Shahar yo‘lovchilar transporti to‘g‘risida”gi Qonunga kiritilgan qo‘shimchalarga muvofiq, mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari shahar yo‘lovchilar transporti sohasida bir qator yangi vakolatlarga ega bo‘ldi. Ular bekatlar, to‘xtab o‘tish va dispetcherlik manzillarini hamda boshqa obyektlarni joylashtirish, qurish va obodonlashtirish masalalarini hal qiladi.

Shuningdek, mahalliy ijro etuvchi hokimiyat organlari aholiga transport xizmati ko‘rsatish bo‘yicha shahar yo‘lovchilar transportini boshqarish organlari bilan shartnomalar tuzadi, transport harakatini tashkil etish rejalarini ishlab chiqadi hamda yo‘lovchilar tashish xizmatlari sifati ustidan nazoratni amalga oshiradi.

Qonun bilan mahalliy davlat hokimiyati vakillik organlariga avtomobil transportini rivojlantirish bo‘yicha kompleks mintaqaviy dasturlarni tasdiqlash va ularning ijrosini nazorat qilish vakolati ham berildi.

Bundan tashqari mahalliy davlat hokimiyati vakillik organlari mahalliy budjetlarning yong‘in xavfsizligi, shu jumladan, yong‘indan saqlash xizmati ta’minoti xarajatlariga oid qismini tasdiqlashi belgilandi.

Mazkur Qonun O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida belgilangan, hokimlar va xalq deputatlari Kengashlari vakolatlari taqsimlanishiga asoslangan davlat hokimiyatini tashkil etishning yangi modelini to‘liq amalga oshirishga, mahalliy davlat hokimiyati vakillik organlarining davlat va jamiyat boshqaruvidagi rolini oshirishga, mahalliy davlat hokimiyatini yangicha sharoitlarda yo‘lga qo‘yishga xizmat qiladi.

Shuningdek, mahalliy boshqaruvda “xalq manfaatiga xizmat qilish” tamoyilini amalda ro‘yobga chiqarish, fuqarolarning davlat hokimiyatiga bo‘lgan ishonchini mustahkamlash, hududlarning barqaror ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanishini ta’minlashda muhim huquqiy asos bo‘lib xizmat qiladi.

Bir so‘z bilan aytganda, mahalliy davlat hokimiyati organlari faoliyati takomillashtirilishi munosabati bilan Qonun hujjatlariga kiritilgan o‘zgartirish va qo‘shimchalar davlat boshqaruvi tizimini modernizatsiya qilish yo‘lidagi muhim qadam hisoblanadi. Ushbu qonun mahalliy hokimiyat organlarining samaradorligini oshirish, ularning javobgarligini kuchaytirish hamda fuqarolar manfaatlarini ishonchli himoya qilishga qaratilgan bo‘lib, demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini barpo etishga xizmat qiladi.

Laziz Abdullayev, Qashqadaryo viloyat sudining fuqarolik ishlari bo‘icha sudyasi

Voyaga yetmaganlar o‘rtasida jinoyatchilikning oldini olish kelajak avlod taqdiri uchun mas’uliyat

Jamiyat taraqqiyoti sog‘lom va ma’naviy yetuk avlodni tarbiyalash bilan bevosita bog‘liq. Shu bois voyaga yetmaganlar o‘rtasida jinoyatchilik va huquqbuzarliklarning oldini olish, ularni qonuniylik, axloq va mas’uliyat ruhida tarbiyalash davlat va jamiyat oldida turgan eng muhim vazifalardan biri hisoblanadi.

Bugungi kunda globallashuv, axborot oqimining keskin ortishi, internet va ijtimoiy tarmoqlarning ta’siri ostida o‘sib kelayotgan yoshlar turli g‘oyaviy, ma’naviy va huquqiy tahdidlarga duch kelmoqda. Ayrim hollarda esa yetarli nazorat va to‘g‘ri tarbiyaning yo‘qligi voyaga yetmaganlarning jinoyat yo‘liga kirib qolishiga sabab bo‘lmoqda.

Voyaga yetmaganlar o‘rtasida sodir etilayotgan jinoyat va huquqbuzarliklarning asosiy sabablari qatoriga oilaviy muhitdagi muammolar, ota-ona nazoratining susayishi, ta’lim-tarbiyadagi bo‘shliqlar, farzandlarning bo‘sh vaqtlarini mazmunli tashkil etmaslik, huquqiy savodxonlikning pastligi hamda salbiy muhit ta’sirini qo‘shish mumkin. Shuning uchun ham profilaktika ishlarini tizimli va kompleks tarzda olib borish muhim ahamiyat kasb etadi.

2025-yil 6-fevralda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan ayni maqsadlarga xizmat qiluvchi Qonun imzolandi.

“Voyaga yetmaganlar o‘rtasida huquqbuzarliklar profilaktikasi tizimi takomillashtirilishi munosabati bilan O‘zbekiston Respublikasining Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksiga o‘zgartirishlar kiritish haqida”gi O‘RQ-1024-sonli Qonuni voyaga yetmaganlar o‘rtasida huquqbuzarliklar profilaktikasi tizimi yanada takomillashtirilishida muhim hujjat bo‘ldi.

Qonun bilan O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksiga o‘zgartirishlar kiritilib, Milliy gvardiyaning Bolalar bilan ishlash boshqarmasi hamda uning hududiy bo‘linmalari harbiy xizmatchilari va xodimlarining ma’muriy huquqbuzarliklar to‘g‘risidagi ishlarni ko‘rib chiqishga hamda ma’muriy jazo choralarini qo‘llashga doir vakolatlari belgilanishini nazarda tutuvchi o‘zgartirishlar kiritilishi belgilab berildi.

Jinoyatchilikning oldini olishda oilaning o‘rni beqiyos. Oila bolaning ilk tarbiya maktabi bo‘lib, unda qonunga hurmat, mehnatsevarlik, insoniylik va mas’uliyat kabi fazilatlar shakllanadi. Ota-onalar farzandlarining xulqi, qiziqishlari va bo‘sh vaqtiga befarq bo‘lmasdan, ular bilan doimiy muloqotda bo‘lishi lozim.

Shuningdek, ta’lim muassasalarida huquqiy tarbiyaga alohida e’tibor qaratish zarur. Ta’lim muassasalarida huquqiy bilimlarni oshirishga qaratilgan darslar, davra suhbatlari, uchrashuvlar va ma’naviy-ma’rifiy tadbirlar o‘quvchilarda qonunbuzarlikka nisbatan salbiy munosabatni shakllantirishga xizmat qiladi. Pedagoglar, psixologlar va profilaktika inspektorlarining hamkorlikdagi faoliyati bu borada samarali natijalar bermoqda.

Mahalla institutining ishtiroki ham jinoyatchilikning barvaqt oldini olishda muhim o‘rin tutadi. Mahalla faollari, yoshlar yetakchilari va jamoatchilik vakillari voyaga yetmaganlar bilan individual ish olib borishi, ularning muammolarini o‘z vaqtida aniqlab, tegishli tashkilotlar bilan hamkorlikda hal etishi jinoyatchilikka olib keluvchi omillarni kamaytiradi.

Voyaga yetmaganlar o‘rtasida jinoyatchilikning oldini olishda sport, madaniyat va ma’naviy tarbiya ham muhim ahamiyatga ega. Yoshlarni sport to‘garaklari, ijodiy va foydali mashg‘ulotlarga jalb etish ularning bo‘sh vaqtini mazmunli tashkil etib, salbiy ta’sirlardan asraydi.

Xulosa o‘rnida aytganda, voyaga yetmaganlar o‘rtasida jinoyatchilikning oldini olishda oila, maktab, mahalla va butun jamiyat o‘ziga belgilangan umumiy vazifasi sifatida qaramog‘i lozim. Zero, faqatgina hamjihatlik, mas’uliyat va doimiy tarbiya orqali qonunga hurmatli, ma’naviy barkamol va Vatan ravnaqiga hissa qo‘sha oladigan avlodni tarbiyalash mumkin.

Shohrux Fayziyev, jinoyat ishlari bo‘yicha Qarshi shahar sudining sudyasi

Adolatli qarorlar qabul qilish orqali odamlarning sudga ishonchini mustahkamlaymiz

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2025-yil 26-dekabrda Oliy Majlisga va O‘zbekiston xalqiga Murojaatida mamlakatimizni izchil rivojlantirish, xalqimiz farovonligini oshirish va qonun ustuvorligini ta’minlashga qaratilgan aniq ustuvor yo‘nalishlarni belgilab berdi. Murojaatda ilgari surilgan islohotlar jamiyat hayotining barcha sohalarida ochiqlik, mas’uliyat va natijadorlikni kuchaytirishga xizmat qiladi.

Prezidentimiz sud-huquq tizimi faoliyatini inson manfaatlariga xizmat qildirish, fuqarolarning adolatga bo‘lgan ishonchini mustahkamlash ustuvor vazifa ekanini yana bir bor ta’kidladi.

Murojaatda sud jarayonlarining ochiq-oshkoraligini ta’minlash,aholining sudlarga murojaat qilishini yengillashtirish, sudyalarning mustaqilligi va mas’uliyatini kuchaytirishga qaratilgan chora-tadbirlar belgilab berildi. Bu esa oddiy fuqaro o‘z muammosi bilan sudga borganda adolatli qaror chiqishiga ishonch bilan qarashi uchun mustahkam zamin yaratadi.

Prezidentimiz tashabbusi bilan sud tizimida “Xalq vakillari hay’ati” instituti bosqichma-bosqich joriy etiladi. Bunda o‘ta og‘ir va jamiyatda shov-shuvga sabab bo‘layotgan jinoyatlar jamoatchilik vakillari ishtirokida ko‘rib chiqilishi  sud hukmining yanada adolatli bo‘lishiga xizmat qiladi. Barcha davlatlarda bo‘lgani kabi O‘zbekistonda ham tobora avj olayotgan narkojinoyatlarga qarshi kurashish umummilliy harakatga aylantirilib, jamiyatda bu illatga murosasiz muhit yaratiladi. Ayollar va bolalarga nisbatan zo‘ravonlikni oldini olishda keng jamoatchilikni safarbar qilgan holda samarali ishlaydigan tizim yaratish belgilandi. Davlatimiz rahbari sa’y-harakatlari bilan bu yil korrupsiyaga qarshi “favqulodda holat” e’lon qilinadi.

Yurtimizda tergov sudyalari ish boshlagani halqaro tan olingan Xabeas korpus” institutini qo‘llashning navbatdagi muhim bosqichi bo‘ldi. 2026-yildan boshlab tergov sudyalariga sanksiya va majburlov choralarini o‘zgartirish hamda bekor qilish vakolatlari berilishini aytib o‘tdilar, bu bilan tergov sudyalari tomonidan qabul qilingan majburlov chorlari tergovchilar tomonidan bekor qilinishining oldi olinadi.

Shu o‘rinda yana bir muhim yangilikni Prezidentimiz alohida eslatib o‘tdi. Barcha idoralarda komplayens va korrupsiyaga qarshi ichki nazoratga mas’ul o‘rinbosar lavozimi joriy etiladi. Hisob palatasining vakili faoliyati yo‘lga qo‘yiladi. Ushbu rahbarlar tizimdagi nopok shaxslarni aniqlash, shuningdek, budjet mablag‘i talon-toroj bo‘lishi va mansabni suiiste’mol qilishni oldini olish bo‘yicha ta’sirchan nazorat o‘rnatadi va Prezident oldida hisobot beradi.

Bundan tashqari Prezidentimiz o‘z murojaatida sud qarorlari ijrosini so‘zsiz ta’minlamay turib, fuqaro va tadbirkorlar huquqining  ishonchli tiklanishiga erishib bo‘lmaydi degan g‘oyani ilgari surdi, shu bois majburiy ijro jarayoniga samarali muqobil mexanizmlarni  ham kiritishni, natijada sohaga sun’iy intellekt joriy etilib, kelgusi ikki yilda ijro harakatlarining 30 foizi inson omilisiz amalga oshirilishini bildirdi.

2026-yildan boshlab elektron hukumat platformasi tubdan yangilanib, raqamli platformaga birlashtiriladi. Murojaatlarni qabul qilish, ijrochilarga taqsimlash  va ko‘rib chiqish muddatlari sun’iy intelekt orqali nazorat qilinadi. Bu esa ochiqlik va samaradorlikni yanada oshiradi. Shu bilan birga sud-huquq tizimida raqamli sud konsepsiyasi joriy etish orqali odil sudlovni ta’minlash va inson huquqlarini kuchaytirishga alohida e’tibor qaratiladi. Natijada inson omillari kamayib, qarorlar yanada xolis qabul qilinadi.

Umuman, odil sudlovni xalqqa yaqinlashtirish – bu faqat tizimiy o‘zgarish emas, balki jamiyatda adolat, qonuniylik va inson qadrini yuksaltirishga qaratilgan muhim qadamdir. Prezidentimiz  murojaatida ilgari surilgan ushbu g‘oyalar Yangi O‘zbekistonda sud tizimini haqiqiy xalq dargohiga aylantirishga xizmat qiladi.

Muzaffar Raupov, Qashqadaryo viloyat sudining fuqarolik ishlari bo‘yicha sudyasi    

Prezident murojaatnomasi: sarhisob va keyingi usutuvor vazifalar yo‘l xaritasi

Murojaatnomada belgilab berilgan eng ustuvor vazifalar, barcha sohada qilinishi lozim bo‘lgan o‘zgarish va yangilanishlar buyuk xalqimiz kelajagi va manfaati uchun xizmat qilishi hech kimga sir emas.

Unda davlat va jamiyatimizni keng qamrovli isloh qilish yuzasidan barcha sohalarni yanada taraqqiy toptirish bo‘yicha strategik va ustuvor g‘oyalar, ularni amalga oshirish uchun aniq chora-tadbirlar belgilab berildi.

Murojaatnomada davlatimiz rahbari 2026 yilni “Mahallani rivojlantirish va jamiyatni yuksaltirish yili” deb e’lon qildi.

Zotan, jamiyat va davlatning taraqqiyotini “inson – xonadon – mahalla – tuman – viloyat – respublika” tamoyiliga asoslangan barqaror rivojlanish orqali ta’minlash mumkin.

Anjumanda Prezidentimiz barcha sohalar bo‘yicha jamiyatimiz hayotini, fuqarolarimizning farovon turmushini ta’minlashga doir muhim masalalarga alohida e’tibor qaratdi.

Xususan, yurtimizda qonun ustuvorligini ta’minlash va sud-huquq sohasini takomillashtirish masalalarga alohida to‘xtalib, kelgusidagi vazifalar haqida so‘z yuritilib, tergovni raqamlashtirish orqali inson huquqlari himoyasi kuchaytirilishi, bunda, jinoyat haqidagi arizani qabul qilishdan boshlab, ishni sudga o‘tkazishgacha bo‘lgan bosqichlarga sun’iy intellekt texnologiyalari joriy etilishi va inson omili qisqartirilishi ma’lum qilindi.

Shuningdek, 2026 yildan sanksiya va majburlov choralarini o‘zgartirish hamda bekor qilish vakolatlari tergov sudyalariga berilishi haqida bildirilgan takliflar, shaxsning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlariga rioya etilishi ustidan sud nazoratini amalga oshirish yo‘lida muhim ahamiyat kasb etadi.

Yana bir taklif sud qarori ijrosi bilan bog‘liq bo‘ldi. Chunki, sud qarorlari ijrosini so‘zsiz ta’minlamay turib, fuqaro va tadbirkorlar huquqining ishonchli tiklanishiga erishib bo‘lmasligi sir emas.

Shu sababli majburiy ijro jarayoniga samarali muqobil mexanizmlarni kiritish, bu tizimga ham sun’iy intellekt texnologiyalari joriy etilishi ma’lum qilindi.

Hozirda nafaqat yuritimizda, balki butun dunyoda dolzarb muammolardan biriga aylangan giyohvandlik ham Prezidentmizning e’tiborida bo‘ldi.

Bu borada, davlatimiz rahbari “Yurtimizdagi har bir bola, har bir yosh bizning farzandimiz, ularni giyohvandlik changaliga tashlab qo‘yishga aslo yo‘l qo‘ymaymiz, giyohvandlikni tag-tomiri bilan butkul yo‘qotish, yoshlarimizda kuchli ma’naviy-ruhiy immunitetni shakllantirish bo‘yicha barcha kuch va imkoniyatlarimizni safarbar qilamiz, endi narkojinoyatlarga qarshi kurashish umummilliy harakatlarga aylantirilib, jamiyatda bu illatga murosasiz muhit yaratiladi. Bu – Prezidentning topshirig‘i! Bu – ota-onalarning xohish-istagi! Bu – jamiyatning talabi!”-deb qat’iy fikrlarini bildirdi.

Yana bir muhim masala, xotin-qizlar va bolalarni turli zo‘ravonlikdan himoya qilishga bag‘ishlandi. Shu sababli, Prezidentimiz tomonidan ayollar va bolalarga nisbatan zo‘ravonlikning oldini olish bo‘yicha respublika muvofiqlashtiruvchi kengashiga barcha davlat idoralari va keng jamoatchilikni safarbar qilgan holda bunday salbiy holatlarga barham berish bo‘yicha samarali ishlaydigan tizim yaratish topshirildi.

Korrupsiyaga qarshi kurash ham bu safar Prezidentimizning alohida e’tiborida bo‘ldi va komplayens va korrupsiyaga qarshi ichki nazoratni kuchaytirish, barcha idoralarda komplayens va korrupsiyaga qarshi ichki nazoratga mas’ul o‘rinbosar lavozimi joriy etish haqida taklif kiritib, bu illatga qarshi kurashish bo‘yicha 2026 yilda keskin ishlar amalga oshirilishini bildirdi.

Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, Prezidentimiz murojaatnomasida belgilangan vazifalarning bajarilishi hech shubhasiz buyuk xalqimizning orzularini ro‘yobga chiqarish va munosib turmush sharoitlarini yaratishga, yurtimizning jahon hamjamiyatida munosib o‘rin egallashiga xizmat qiladi.

Shahzod Baxtiyorov Jinoyat ishlari bo‘yicha Dehqonobod tuman sudi raisi

Saddam Orziqulov, Qashqadaryo viloyat sudi kadrlar bo‘limi bosh konsultanti

Qarz undirish haqidagi da’vo arizalarning statistik tahlili

Qarz shartnomasiga asosan bir taraf qarz beruvchi, ikkinchi taraf qarz oluvchiga pul yoki ashyolarni mulk qilib beradi. Qarz oluvchi esa qarz beruvchiga bir yo‘la yoki bo‘lib-bo‘lib, o‘shancha pulni yoki qarzga olingan ashyolarni qaytarib berish majburiyatini oladi. Natijada pul mablag‘i yoki ashyo bir shaxsdan ikkinchi shaxsga o‘tadi. Bunda har ikki tarafning ham huquq va burchlari vujudga keladi.

Qarz shartnomasining o‘ziga xos huquqiy belgilari va boshqa bitimlardan farqli jihatlari mavjud. Birinchidan, qarz shartnomasi real shartnomadir. Chunki taraflar o‘rtasida huquq va burchlar shartnoma predmeti bo‘lgan pul yoki ashyoning topshirilishi vaqtidan e’tiboran vujudga keladi va shartnoma ham pul topshirilgan vaqtdan kuchga kiradi. Ya’ni bunday shartnoma taraflar o‘rtasida imzolangan vaqtda emas, balki pul mablag‘i yoki ashyo bir shaxsdan ikkinchi shaxsga topshirilgan paytda tuzilgan hisoblanadi.

2025-yilning birinchi yarmida qarz undirish haqidagi da’vo arizalarning statistik tahliliga e’tibor qaratadigan bo‘lsak, Qashqadaryo viloyat sudining fuqarolik ishlari bo‘yicha tumanlararo sudlari tomonidan 2025-yilning birinchi yarmida qarz undirish bilan bog‘liq jami 931 ta fuqarolik ishi ko‘rib chiqilgan.

Shundan, 787 tasi yoki 84,4 foizi qanoatlantirilgan;

55 tasi yoki 5,4 foizi qanoatlantirishdan rad qilingan;

81 tasi yoki 8,7 foizi ko‘rmasdan qoldirilgan.

Fuqarolik ishlari bo‘yicha tumanlararo sudlari tomonidan 2024-yilning birinchi yarmida mazkur toifadagi ishlar bilan bog‘liq 578 ta, 2025-yilning birinchi yarmida 931 ta fuqarolik ishlari ko‘rilgan.

Statistik ma’lumotlar mazkur toifadagi ishlar 2025-yilning birinchi yarmida 2024-yil birinchi yarmiga nisbatan jami 353 taga yoki 37,9 foizga ko‘payganligini ko‘rsatadi.

SHerzod To‘xtayev, Qashqadaryo viloyat sudining fuqarolik ishlari bo‘yicha  sudyasi

Bolalarni zo‘rovonlikning barcha shakllaridan himoya qilishning huquqiy asoslari

So‘nggi ma’lumotlarga ko‘ra, dunyo bo‘yicha 14 yoshgacha bo‘lgan bolalarning 69 foizi tarbiya jarayonida zo‘ravonlikka duch kelgan. Global miqyosda har uch boladan ikkitasi shafqatsiz tarbiya usullaridan aziyat chekadi. Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik esa bu jiddiy muammo bo‘lib, bu ularning sog‘lig‘i, rivojlanishi va kelajagiga tahdid soladi.

–O‘zbekiston Respublikasining «Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish to‘g‘risida»gi qonuni zo‘ravonlikning 6 ta shaklini belgilaydi va ularni taqiqlaydi.

Jumladan, jismoniy, ruhiy, jinsiy zo‘ravonliklar, ekspluatatsiya, g‘amxo‘rlik ko‘rsatmaslik hamda bulling (ta’qib etish) taqiqlanadi.

Bunday hollarda, ya’ni, zo‘ravonlik qurboni bo‘lganda yoki unga duch kelish xavfi bo‘lsa, darhol huquqni muhofaza qilish organlari hamda «Inson» ijtimoiy xizmatlar markazlariga murojaat qilish kerak bo‘ladi.

O‘zbekiston Respublikasi Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksining 59-2-moddasi va Jinoyat kodeksining 126-1-moddasida bolaga nisbatan oilaviy (maishiy) zo‘ravonlik qilganlik uchun javobgarlik normasi belgilangan.

Amaldagi normada er-xotin yoki oilada birga yashovchi boshqa shaxslarga nisbatan oilaviy (maishiy) zo‘ravonlik qilganlik uchun jinoiy javobgarlik nazarda tutilgan bo‘lsa-da, bu harakatlarni bolaga nisbatan sodir etganlik uchun javobgarlik nazarda tutilmagan edi.

Shuningdek, Jinoyat-protsessual kodeksining 583-moddasi “Oilaviy (maishiy) zo‘ravonlik bilan bog‘liq ishlar yuzasidan yarashuv to‘g‘risidagi ariza sud muhokamasining istalgan bosqichida, ammo sud alohida xonaga (maslahatxonaga) kirishidan oldin berilishi mumkin” mazmunidagi ikkinchi qism bilan to‘ldirildi. Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksda ham bolaga nisbatan oilaviy (maishiy) zo‘ravonlik qilganlik uchun javobgarlik belgilandi.

JSST tomonidan taqdim etilgan ma’lumotlarda har yili dunyo bolalarining yarmidan ko‘pi zo‘ravonlikka uchrashi, 25 foizdan 50 foizgacha bolalar tahqirlash qurboniga aylanishi, o‘g‘il bolalar o‘rtasida zo‘ravonlik ko‘pincha o‘qotar yoki boshqa qurol ishlatilgan holda sodir bo‘lishi va bu o‘limning asosiy sababi hisoblanishi qayd etilgan.

Xo‘sh, O‘zbekistonda bolalarni zo‘ravonlik va tazyiqdan asrash borasida qanday chora-tadbirlar ko‘rilmoqda?

Mamlakatimizda bolaning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini ta’minlash, hayoti va sog‘lig‘ini, qadr-qimmatini muhofaza qilish, uning kamsitilishiga yo‘l qo‘ymaslik, yosh avlodning jismoniy, intellektual, ma’naviy va axloqiy kamol topishiga ko‘maklashish davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlari sifatida qaralmoqda. Bolalar majburiy mehnatiga butunlay chek qo‘yildi, mehnatga ma’muriy tarzda majburlash uchun javobgarlik kuchaytirildi. Yetim bolalar va ota-onasining qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarni ijtimoiy himoya qilish tizimi takomillashtirildi.

O‘zbekiston Respublikasining 2024 yil 14 noyabrdagi “Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish to‘g‘risida”gi qonuniga ko‘ra, bolaning hayotiga, sog‘lig‘iga, jinsiy daxlsizligiga, sha’niga, qadr-qimmatiga hamda qonun bilan himoya qilinadigan boshqa huquqlari va erkinliklariga tajovuz qiladigan, jismoniy yoki ruhiy azob yetkazayotgan yoki yetkazishi mumkin bo‘lgan hamda asosiy ehtiyojlariga zid bo‘lgan, shu jumladan telekommunikatsiya tarmoqlaridan va Internet jahon axborot tarmog‘idan foydalangan holda amalga oshiriladigan, qasddan sodir etiladigan harakat (harakatsizlik) bolalarga nisbatan zo‘ravonlik deb e’tirof etiladi.

Ijtimoiy himoya milliy agentligi matbuot xizmatining ma’lum qilishicha, O‘zbekiston Respublikasining “Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish to‘g‘risida”gi qonuni bolalarga nisbatan zo‘ravonlikning quyidagi 6 ta shaklini belgilaydi hamda ularni sodir etishni taqiqlaydi.

Xususan,  jismoniy zo‘ravonlik – urish, tan jarohati yetkazish, bolani jismoniy azobga duchor qilish, ruhiy zo‘ravonlik – haqoratlash, tahqirlash, tahdid qilish, bolani kamsitish, jinsiy zo‘ravonlik – bolalarning jinsiy daxlsizligiga tajovuz qilish, barcha shahvoniy xatti-harakatlar kiradi.

Ekspluatatsiya – bolalarni majburan ishlatish, odam savdosi, mehnatga yoki nikohga majburlash, g‘amxo‘rlik ko‘rsatmaslik – bolani e’tiborsiz qoldirish, uning asosiy ehtiyojlarini qondirmaslik, bulling (ta’qib etish) – bolalarni maktab yoki jamiyatda kamsitish, ruhiy bosim o‘tkazish, ijtimoiy tarmoqlarda tahqirlash ham shular jumlasidandir.

Endilikda bolalarga ham himoya orderi berish taklif qilinmoqda. Order vakolatli organ tomonidan zo‘ravonlikdan jabrlanuvchining qonuniy vakiliga yoki bolani o‘z qaramog‘iga olgan boshqa shaxsga hamda zo‘ravonlikdan jabrlanuvchining o‘ziga beriladi. Ijtimoiy himoya milliy agentlik holat yuzasidan ma’lumotlar kelib tushgan paytdan boshlab 24 soat ichida vaziyatni baholab, natijasiga ko‘ra himoya orderini beradi yoki rad etadi. Shu bilan birga, zo‘ravonlik sodir etgan oilalar bilan ishlash instituti ham joriy etilmoqda.

O‘zbekiston Respublikasining “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi qonunining 11-moddasida bolaning hayoti yoki sog‘lig‘iga xavf tug‘ilganidan, uning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari buzilganligidan xabardor bo‘lgan shaxslar bu haqda bola haqiqatda turgan joydagi vasiylik va homiylik organiga maʼlum qilishlari, shunday maʼlumotlar olingan taqdirda, vasiylik va homiylik organi bolaning huquqlari, erkinliklari hamda qonuniy manfaatlarini himoya qilish bo‘yicha zarur choralar ko‘rishi shartligi belgilangan. Bundan anglashimiz mumkinki, bolalarni birinchi navbatda zo‘ravonlikdan himoya qilishimiz, agar buning imkoni bo‘lmasa zo‘dlik bilan vakolatli organlarga murojaat qilishimiz lozim.

Shuni yaxshi bilishimiz kerakki, bolalarga nisbatan qilinayotgan zo‘ravonlikka beparvolik yoki hissiy befarqlik kabi boshqa harakatlar ham bolalarga nisbatan zo‘ravonlik deb hisoblanadi.

Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik guvohi bo‘lgan barcha bolaning atrofidagilar bolaga qilingan shafqatsizlik uchun javobgardirlar.

YUNISEF maʼlumotlariga ko‘ra:

Dunyoda 2 yoshdan 14 yoshgacha bo‘lgan har 10 boladan oltitasi har kuni jismoniy zo‘ravonlikka uchraydi.

Har 5 daqiqada bir bola zo‘ravonlikdan vafot etadi.

Bolalarga nisbatan zo‘ravonlik har qanday sharoitda yuz berishi mumkin bo‘lsa-da, shuni bilishimiz kerakki, bola yoki o‘spirinning zo‘ravonlikka uchrashi ehtimolini oshiradigan baʼzi bir xavf omillari mavjud.

Masalan, to‘rt yoshgacha bo‘lgan bolalar va o‘spirinlar yuqori xavf ostida. Xuddi shu narsa istalmagan, ota-onasining umidlarini qondirmaydigan, jismoniy yoki aqliy nogiron bo‘lgan yoki ko‘p yig‘laydigan bolalar bilan ham sodir bo‘ladi.

Bolalari bilan aloqa o‘rnatishda qiynalgan, bolaligida o‘zlari zo‘ravonlik qurbonlari bo‘lgan yoki o‘z farzandlarining rivojlanishidan umidvor bo‘lmagan ota-onalar, ularning o‘rnini bosuvchilar yoki qonuniy vakillarning zo‘ravonlik qilishlari xavfi yuqori.

Bundan tashqari, uydagi moliyaviy qiyinchiliklar va spirtli ichimliklar yoki giyohvandlikka bog‘liqlik xavf omillari zo‘ravonlik sodir etishga sabab bo‘lishi mumkin.

Va nihoyat, oiladagi zo‘ravonlik sharoitida yashaydigan, o‘z jamiyatida izolyatsiyani boshdan kechirayotgan oilalarda ham bolalarga nisbatan zo‘ravonlik xavfi katta.

Shubhasiz, zo‘ravonlik holatlari bolalarda jismoniy, ruhiy, xulq-atvor va ijtimoiy buzilishlarni keltirib chiqaradi.

Umuman olganda, bolalarga nisbatan zo‘ravonlikning oldini olish hukumatlarning vazifasi bo‘lib, ular oilalarga yordam berish, o‘qitish va qo‘llab-quvvatlash dasturlarini yaratishi kerak.

Agar bolalarga nisbatan zo‘ravonlik holatini bilsangiz nima qilish kerak?

Agar siz bolalarga nisbatan zo‘ravonlik qilingani holatini bilsangiz yoki unga shubha qilsangiz, hududingizdagi bolalarni himoya qiladiganorganlarga murojaat qiling.

Agar jismoniy zo‘ravonlik yoki beparvolik bolaning hayotini bevosita xavf ostiga qo‘yadi, deb hisoblasangiz, ikkilanmasdan ichki ishlar va prokuratura organlariga qo‘ng‘iroq qiling.

Afsuski, agar siz beparvo bo‘lsangiz, bolalarga nisbatan zo‘rlik yo‘qolmaydi.

Bizni xalqimiz azaldan bolajon va bolalarni sevuvchi xalq xisoblanadi. Bolalarga nisbatan zo’ravonlik yoki shafqatsizlik bu bola yoki bolalar guruhiga ota-ona yoki tarbiyachi tomonidan jismoniy, jinsiy va yoki ruhiy zo’ravonlik qilinishi yoki umuman beparvolikdir. Bolalarga nisbatan zo’ravonlik ota-ona yoki tarbiyachining bolaga haqiqiy yoki potensial zarar yetkazishiga olib keladigan har qanday xatti-harakat yoki harakatsizlikni o’z ichiga olishi mumkin va bu holat odatda bolaning uyida yoki bola vaqt o’tkazadigan tashkilotlar, maktablar yoki jamoat joylarida sodir bo’ladi. Bolalarga nisbatan zo’ravonlik va bolalarga nisbatan shafqatsiz munosabatda bo’lish atamalari ko’pincha bir-birining o’rnida ishlatiladi. Shunga qaramay, ba’zi tadqiqotchilar bolalarga nisbatan shafqatsiz munosabatda bo’lish atamasini beparvolik ekspluatatsiya va odam savdosini o’z ichiga oluvchi soyabon sifatida ko’rishadi. Turli yurisdiksiyalar shartli hisobot berish, turli hollarda bolalarni o’z oilalaridan ajratish yoki jinoiy ayblov e’lon qilish uchun bolalarga nisbatan zo’ravonlik tushunchasining turli ta’riflariga nisbatan o’z pozitsiyalarini ishlab chiqishgan.

Qonunga ko‘ra, quyidagilar bolalarga nisbatan zo‘ravonlikning shakllaridir:

-jismoniy zo‘ravonlik;

-jinsiy zo‘ravonlik;

-ruhiy zo‘ravonlik;

-g‘amxo‘rlik ko‘rsatmaslik;

-ekspluatatsiya qilish;

-ta’qib etish (bulling).

Bolalarga nisbatan zo‘ravonlikning barcha shakllari taqiqlanadi hamda qonun bilan ta’qib qilinadi. Davlat bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan. Dunyoda zo‘rlik ishlatib sodir etiladigan jinoyatlarning oldini olish, shaxs huquq va manfaatlarini himoya qilish bugungi kunda barcha davlatlar uchun muhim ahamiyat kasb etadigan vazifalardan hisoblanadi.

Hammamizga maʼlumki, so‘nggi vaqtlarda ayollar, bolalarni xo‘rlash, ularga zo‘ravonlik qilish, tazyiq o‘tkazish va ularni kamsitish holatlariga tez-tez guvoh bo‘lyapmiz.

Oilaviy (maishiy) zo‘ravonlikka nafaqat voyaga yetgan shaxslar, balki bolalar ham duchor bo‘lmoqda. Ammo amaldagi Maʼmuriy javobgarlik to‘g‘risidagi hamda Jinoyat kodekslarining tegishli moddalari dispozitsiyasida oilaviy (maishiy) zo‘ravonlikning qurboni er-xotin, sobiq er-xotin, bir ro‘zg‘or asosida birgalikda yashayotgan shaxs yoki umumiy farzandga ega bo‘lgan shaxslar bo‘lishi mumkinligi nazarda tutilgan bo‘lib, bunga bolalar kiritilmagan edi.

Natijada oilaviy (maishiy) zo‘ravonlikka uchragan bolalarga nisbatan jinoyat ishlarini malakalashda tergov idoralarida turli muammolar yuzaga kelayotgan edi.

Qonunga ko‘ra, Jinoyat kodeksi va Maʼmuriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksiga bolalarga nisbatan oilaviy zo‘ravonlik sodir etganlik uchun javobgarlikni nazarda tutuvchi o‘zgartirishlar kiritildi.

Shuningdek, Jinoyat-protsessual kodeksining 583-moddasida “Oilaviy (maishiy) zo‘ravonlik bilan bog‘liq ishlar yuzasidan yarashuv to‘g‘risidagi ariza sud muhokamasining istalgan bosqichida, ammo sud alohida xonaga (maslahatxonaga) kirishidan oldin berilishi mumkin” mazmunidagi ikkinchi qism bilan to‘ldirildi.

O‘zbek tilining izohli lug‘atida “zo‘ravonlik” so‘ziga zo‘ravonlarga xos xatti-harakat; zo‘rlik, kuch ishlatish degan taʼrif berilgan. “Zo‘rlik” tushunchasi odamlar va jamiyat uchun o‘ta xavfli bo‘lgan jinoyatni ham o‘z ichiga oladi.

Masalan, odam o‘ldirish, birovning molini o‘g‘irlash, birovga zo‘rlik ishlatish, insonning shaʼni, qadr-qimmatini tahqirlash va hokazolar og‘ir gunoh sanaladi. Muqaddas dinimizda ham “odam o‘ldirma”, “zo‘ravonlik qilma” kabi aqidalarga qattiq amal qilinadi.

Odatda bolalar ko‘proq qanday zo‘ravonliklarga duch keladi? Jismoniy zo‘ravonlik: bu urish, tepish yoki silkitish kabi zarar yoki shikast yetkazadigan jismoniy kuch ishlatishni o‘z ichiga oladi.

Jinsiy zo‘ravonlik: bolaga nisbatan jinsiy ekspluatatsiya yoki huquqbuzarlikning har qanday shaklini – zo‘rlash, pornografiya yoki jinsiy tahqirlash kabi harakatlarni o‘z ichiga oladi.

Hissiy zo‘ravonlik: hissiy zo‘ravonlik bolaning o‘zini o‘zi qadrlashi, shaxsiy rivojlanishiga putur yetkazadigan xatti-harakatlarni o‘z ichiga oladi. Bu doimiy tanqid, tahqirlash yoki kamsitish tarzida bo‘ladi.

Eʼtiborsizlik: bolaning asosiy ehtiyojlarini, jumladan, oziq-ovqati, boshpanasi, sog‘ligi, taʼlimi va ruhiy qo‘llab-quvvatlanishini taʼminlamaslikni anglatadi.

Onlayn zo‘ravonlik: bugungi kunda dunyo bo‘ylab bolalar onlayn tarzda zo‘ravonliklarga ham uchramoqda. Ular bilan virtual tarzda munosabatlarga kirishish, shaxsiy suratlarini, maʼlumotlarini olib, shu orqali qo‘rqitish tobora ko‘payib boryapti.

Bolalar zo‘ravonlikka uchraganda yoki oila aʼzolari tomonidan tahqirlanganda yoki boshqa holatlarda imo-ishora bilan xabar berish bo‘yicha ko‘nikmalarini shakllantirish kerak.

Xulosa qilib aytganda, bolalar biz kattalarga ishonishadi, ular bizdan himoya qilishni va barkamol inson sifatida ulg‘ayish uchun shart-sharoitlar yaratilishini kutadi, ular bizga muhtoj va bizning ishtirokimizsiz yashay olmaydilar. Keling, ularning bolalik orzu-umidlarini puchga chiqarmay, baxtli va sevimli farzand bo‘lishlariga yordam beraylik.

Samad Suvonqulov, Qashqadaryo viloyat sudining  jinoyat ishlari bo‘yicha sudyasi,

Ashuraki Tashev, jinoyat ishlari bo‘yicha Chiroqchi tumani sudi raisi

Bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish strategiyasi doirasida surishtiruv, tergov va sud jarayonlarida bolaning ishtirokini ta’minlashning yangi yondashuvlari

Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida 2026-2030-yillarga mo‘ljallangan bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish strategiyasi doirasida joriy etilayotgan yangi huquqiy mexanizmlar tahlil qilinadi.
Xususan, zo‘ravonlikdan jabrlangan yoki guvoh bo‘lgan bolalarning surishtiruv, tergov va sud jarayonlarida ishtirok etish tartibini takomillashtirish, ularning huquq va qonuniy manfaatlarini himoya qilishga qaratilgan protsessual kafolatlar yoritiladi. Davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatish, vasiylik va homiylik organlari hamda ijtimoiy xodimlarning majburiy ishtiroki, videoyozuv orqali ko‘rsatmalarni rasmiylashtirish, shuningdek, mansabdor shaxslarning javobgarligini kuchaytirish masalalari ilmiy-huquqiy jihatdan tahlil etiladi.
Bugungi kunda bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish masalasi davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Bola shaxsining jismoniy, ruhiy va ma’naviy rivojiga zarar yetkazuvchi har qanday zo‘ravonlik holatlari jamiyat barqarorligiga bevosita tahdid soladi. Shu sababli, bolalar huquqlarini himoya qilish bo‘yicha samarali huquqiy mexanizmlarni shakllantirish zamonaviy huquqiy davlatning muhim vazifalaridan biridir.
2026-2030-yillarga mo‘ljallangan “Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish strategiyasi” doirasida kommunikatsion rejaning tasdiqlanishi ushbu sohada tub burilish yasashga qaratilgan muhim qadam bo‘ldi. Mazkur strategiya doirasida bolalarning surishtiruv, tergov va sud jarayonlarida ishtirok etishiga oid yondashuvlarni yangilash, ularni ikkilamchi ruhiy zararlanishdan himoya qilish hamda protsessual kafolatlarni kuchaytirish ko‘zda tutilgan.
1. Bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilishning huquqiy asoslari:
O‘zbekiston Respublikasida bolalar huquqlarini himoya qilish Konstitutsiya, “Bola huquqlarining kafolatlari to‘g‘risida”gi Qonun, jinoyat va jinoyat-protsessual qonunchilik hamda xalqaro hujjatlar bilan tartibga solinadi. O‘zbekiston BMTning Bola huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasiga qo‘shilgan bo‘lib, unda bolaning manfaatlari ustuvorligi asosiy tamoyil sifatida e’tirof etilgan.
So‘nggi yillarda davlat tomonidan bolalarga nisbatan zo‘ravonlikka qarshi kurashish mexanizmlarini kuchaytirishga qaratilgan normativ-huquqiy hujjatlar qabul qilinmoqda. Xususan, jinoyat protsessida bolaning huquqiy maqomini mustahkamlash, unga nisbatan insonparvar va ehtiyotkor yondashuvni ta’minlashga alohida e’tibor qaratilmoqda. 2026-2030 yillarga mo‘ljallangan strategiya ana shu islohotlarning mantiqiy davomi bo‘lib, bolani himoya qilish tizimini institutsional jihatdan mustahkamlashga xizmat qiladi.
2. Bolaning surishtiruv, tergov va sud jarayonidagi huquqiy maqomi zo‘ravonlikdan jabrlangan yoki unga guvoh bo‘lgan bola jinoyat protsessida alohida himoyaga muhtoj shaxs sifatida e’tirof etiladi. Shu bois, uning ishtiroki odatiy protsessual subyektlardan farqli yondashuvni talab etadi.
Zo‘ravonlikdan jabrlangan bolalar va zo‘ravonlik holatiga guvoh bo‘lgan bolalar protsessual harakatlarga jalb etilgan paytdan boshlab davlat hisobidan yuridik yordam bilan ta’minlanadi. Bu norma bolaning huquqlarini professional darajada himoya qilish, uning manfaatlari buzilishining oldini olishga xizmat qiladi. Mazkur yondashuv bolaning o‘zi yoki uning qonuniy vakili moddiy imkoniyatidan qat’iy nazar teng huquqiy himoya olishiga imkon yaratadi. Agar zo‘ravonlik bolaning qonuniy vakillari yoki yaqin qarindoshlari tomonidan sodir etilgan bo‘lsa, tergovga qadar tekshiruv va sud jarayonida vasiylik va homiylik organi vakilining majburiy ishtiroki belgilanishi muhim yangilik hisoblanadi. Bu holat manfaatlar to‘qnashuvining oldini oladi va bolaning real manfaatlari mustaqil tarzda ifodalanishini ta’minlaydi.
3. Dastlabki ko‘rsatmalarni videoyozuv orqali rasmiylashtirish: Strategiyada belgilangan muhim mexanizmlardan biri — zo‘ravonlikdan jabrlangan bolalarning dastlabki ko‘rsatmalarini majburiy tarzda videoyozuv orqali qayd etishdir. Mazkur yondashuv:
– bolaning qayta-qayta so‘roq qilinishining oldini oladi;
– ruhiy bosim va stressni kamaytiradi;
– dalillarni ishonchli saqlashga xizmat qiladi;
– sudda obyektiv baholash imkonini oshiradi.
Videoyozuvdan foydalanish xalqaro amaliyotda bolaga do‘stona adliya tamoyilining muhim elementi sifatida e’tirof etilgan bo‘lib, O‘zbekiston huquq tizimida ham bu yondashuvni keng joriy etish ijobiy natijalarga olib keladi.
4. Xabar bermagan mansabdor shaxslarning javobgarligi Strategiya doirasida ta’lim, sog‘liqni saqlash va ijtimoiy himoya tizimi xodimlari tomonidan bolalarga nisbatan zo‘ravonlik holatlari aniqlangan taqdirda bu haqda xabar bermaganlik uchun ma’muriy javobgarlik belgilash nazarda tutilmoqda.
Mazkur mexanizm:
– zo‘ravonlik holatlarini erta aniqlash;
– yashirin qolayotgan jinoyatlarni fosh etish;
– mas’ul shaxslarning befarqligiga barham berish uchun muhim ahamiyat kasb etadi.
Bu normalar amaliyotga joriy etilishi bilan bolalarni himoya qilishda davlat va jamiyat mas’uliyati yanada kuchayadi.
5. Jinsiy zo‘ravonlik ishlari bo‘yicha maxsus protsessual tartib:
Bolalarga nisbatan jinsiy zo‘ravonlik bilan bog‘liq ishlar alohida ehtiyotkorlikni talab qiladi. Shu sababli strategiyada bolalar va gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchi o‘rtasida yuzlashtirish tergov harakatini faqat tergovchi yoki prokurorning qarori, yoxud sud ajrimi asosida o‘tkazish mexanizmini joriy etish nazarda tutilmoqda.
Bu yondashuv:
– bolani ruhiy zarbadan himoya qiladi;
– ikkilamchi zo‘ravonlik xavfini kamaytiradi;
– insonparvar protsessual muhitni shakllantiradi.
6. Ijtimoiy xodimning protsessual maqomini belgilash:
Yangi yondashuvlardan yana biri — surishtiruv, tergov va sud jarayonlarida ijtimoiy xodimni alohida protsess ishtirokchisi sifatida belgilashdir. Ijtimoiy xodim bolaning psixologik holatini baholash, unga mos sharoit yaratish va manfaatlarini ifoda etishda muhim vositachi bo‘lib xizmat qiladi. Bu institutning joriy etilishi:
– bolaga nisbatan individual yondashuvni ta’minlaydi;
– huquqni muhofaza qiluvchi organlar faoliyatini insonparvarlashtiradi;
– ijtimoiy himoya tizimini protsessual mexanizm bilan bog‘laydi.
Xulosa qilib aytganda, 2026–2030-yillarga mo‘ljallangan bolalarni zo‘ravonlikdan himoya qilish strategiyasi doirasida nazarda tutilgan yangi yondashuvlar O‘zbekiston huquq tizimida bolaning manfaatlarini ustuvor qo‘yishga xizmat qiladi. Davlat hisobidan yuridik yordam, videoyozuv asosida ko‘rsatma olish, vasiylik organi va ijtimoiy xodim ishtiroki, mansabdor shaxslar javobgarligini kuchaytirish kabi mexanizmlar bolaga do‘stona adliya tizimini shakllantirishga zamin yaratadi.
Mazkur islohotlarning izchil va samarali ijrosi natijasida bolalarning huquq va erkinliklari yanada ishonchli himoyalanishi, zo‘ravonlik holatlarining oldini olish va ularni fosh etish samaradorligi oshishi kutiladi.

Fozil Yusupov, jinoyat ishlari bo‘yicha Koson tuman sudi raisi,
Suhrob Rajabov, jinoyat ishlari bo‘yicha Koson tuman sudi tergov sudyasi

Bolalar huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlari davlat himoyasida

“Biz uchun jamiyatda begona bola yo‘q va bo‘lmasligi kerak. Hammasi o‘zimizning,

O‘zbekistonimizning bolalari. Vaqtida mehr ko‘rsatsak, ishga, ilmga, kasbu hunarga,

ezgu fazilatlarga o‘rgatsak, ularning yo‘lini ochib bersak, ertaga foydasi o‘zimizga,

jamiyatimizga tegadi”.

O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti

SH. Mirziyoyev

Ilm-ma’rifatli, bilimli, sog‘lom, xavfdan himoyalangan, to‘liq jismoniy, aqliy va ma’naviy rivojlangan, iqtidorli va iste’dodli bolalar har mustaqil davlatning kelajagi ekanligi sir emas.

Zero, bobomiz Abdulla Avloniy aytganlaridek: “Tarbiya yo hayot yo mamot yo najot yo halokat yo saodat yo falokat masalasidir”.

Yangi O‘zbekistonimizda bolalar huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini ta’minlash borasida keyingi yillarda oshirilayotgan islohotlar, qabul qilingan Farmon, Qaror va boshqa normativ-huquqiy hujjatlar bu boradagi davlat siyosatini to‘liq aks ettirmoqda.

Yangi tahrirdagi O‘zbekiston Respublikasining Konstitutsiyasida bolalarning sog‘lig‘i, xavfsizligi, to‘liq jismoniy, aqliy va ma’naviy rivojlanishini, iqtidori va iste’dodini yuzaga chiqarishni ta’minlovchi kafolatlar sezilarli darajada kuchaytirildi, O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisining Bola huquqlari bo‘yicha vakili (Bolalar ombudsmani) instituti ta’sis etildi, ota-ona qaramog‘idan mahrum bo‘lgan bolalarga g‘amxo‘rlik qilish, ularning ustuvor ravishda oila muhitida o‘sib-ulg‘ayishi uchun sharoitlar yaratishga qaratilgan yangi tizim joriy etildi.

Ma’lumki, 2024-yil 14-noyabrda bolalarni zo‘ravonligining barcha shakllaridan himoya qilish sohasidagi munosabatlarni tartibga solish maqsadida “Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish to‘g‘risida”gi Qonun qabul qilinib, amalga kiritilgandi.

Kuni kecha aynan ushbu Qonun ijrosini samarali tashkil etish va jamiyatda bolalarga nisbatan zo‘ravonlikning barcha shakllariga bo‘lgan murosasizlik muhitini shakllantirish, ularning huquqlari, erkinliklari va qonuniy manfaatlarini ishonchli himoya qilish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti tomonidan “2026–2030-yillarga mo‘ljallangan Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi Farmon imzolandi.

Farmon bilan 2026–2030-yillarga mo‘ljallangan Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish strategiyasi va Bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish strategiyasini 2026–2027-yillarda amalga oshirish bo‘yicha chora-tadbirlar dasturi tasdiqlandi.

2026-yil 1-sentabrdan boshlab zo‘ravonlikdan jabrlangan bolalarga va zo‘ravonlikka guvoh bo‘lgan bolalarga ular tegishli protsessual xatti-harakatlarga jalb etilgan vaqtdan e’tiboran davlat hisobidan yuridik yordam ko‘rsatiladi, bolalarga nisbatan ularning qonuniy vakillari yoki boshqa qarindoshlari tomonidan zo‘ravonlik holatlari bo‘yicha ishni sudga qadar yuritish va sud muhokamasi jarayonlaridagi barcha protsessual harakatlarni amalga oshirishda vasiylik va homiylik organi vakili majburiy tartibda ishtirok etadi, zo‘ravonlikdan jabrlangan bolalarning dastlabki ko‘rsatuvlari majburiy tartibda videoyozuv orqali qayd etiladi hamda mulkchilik shaklidan qat’i nazar ta’lim, sog‘liqni saqlash va aholini ijtimoiy himoya qilish tashkilotlari xodimlari tomonidan bolalarga nisbatan zo‘ravonlik bilan bog‘liq aniqlangan faktlar haqida xabar bermaganlik uchun ma’muriy javobgarlik joriy etiladi.

Bundan tashqari bolalarni zo‘ravonlikning barcha shakllaridan himoya qilish jarayoniga zamonaviy axborot texnologiyalarini joriy etish maqsadida Raqamli texnologiyalar vazirligi, Ijtimoiy himoya milliy agentligi, Ichki ishlar vazirligi, Bosh prokuratura va Oliy sud bilan birgalikda 2026-yil 1-aprelga qadar Ijtimoiy himoya milliy agentligining “Yagona milliy ijtimoiy himoya” axborot tizimida ijtimoiy himoyaga muhtoj bolalar hamda zo‘ravonlik sodir etgan yoki uni sodir etishga moyil bo‘lgan shaxslar haqidagi ma’lumotlarni almashish va ular to‘g‘risidagi ma’lumotlarni o‘z ichiga olgan yagona elektron platforma ishlab chiqiladi.

Bunda platforma davlat organlari va tashkilotlarining axborot tizimlari hamda “112” qisqa raqami orqali fuqarolarning chaqiruvlarini qabul qilish va avtomatlashtirilgan tarzda qayta ishlash imkonini beruvchi yagona dispetcherlik xizmati bilan “Raqamli hukumat” tizimining idoralararo integratsiyalashuv platformasi orqali integratsiya qilinadi va bolalarga nisbatan sodir etilgan zo‘ravonlik holatlarining yagona statistika hisobi va hisobotini yuritish, statistika organlariga taqdim etish, shuningdek, bolalarga nisbatan zo‘ravonlik holatlari bo‘yicha amalga oshiriladigan chora-tadbirlarning har bir bosqichini kuzatib borish imkoniyati yaratiladi.

Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash joizki, strategiya va chora-tadbirlar dasturida nazarda tutilgan vazifalarning amalga oshirilishi o‘z mohiyati bilan bolalarni ijtimoiy himoya qilish, sog‘ligini saqlash, iqtisodiy qo‘llab-quvvatlash, ilmiy, ijodiy, tadbirkorlik faoliyatini rag‘batlantirishga xizmat qiladi va pirovardida “Sog‘lom bola – sog‘lom kejalak” yo‘lidagi ezgu maqsadlarimiz ta’minlanadi.

O‘tkir Mamadaliyev, Qashqadaryo viloyat sudi raisi o‘rinbosari – jinoyat ishlari bo‘yicha sudlov hay’ati raisi,

Shahzod Baxtiyorov, jinoyat ishlari bo‘yicha Dehqonobod tuman sudi raisi